ناخچیوان خانلیغی‌نین بایراغی و خریطه‌سیی

ناخچيوان خانليغي

ناخچيوان خانليغي — خانليغين اساسي کنگرلي طايفا باشچيسي حیدرقولو خان طرفيندن قويولموشدور. زنگه‌زور کنديندن باشلاميش آراز چايي واديسينه قدر اوزانان گئنيش اراضيده يئرلشن ناخچيوان خانليغي، غربي آذربايجا‌نین(ایندیکی ائرمنیستان) بؤيوک بير حيصه‌سيني احاطه ائديردي. داغلار خانليغي قالا کيمي احاطه ائديردي. شيمال-غربدن دره‌له‌يَز داغلاري، جنوب-شرقدن ايلانلي‌داغ، شيمال-شرقدن بؤيوک و کيچيک آغري داغلاري خانليغين سرحدلري بويو اوزانيردي. ناخچيوان خانليغي ايروان، قاراباغ، خوي و ماکو خانليقلاري ايله همسرحد ايدي.
کنگرليلر سولاله‌سي‌نین منشأيي
کنگرليلر پئچئنئق-تورک طايفالاريندان اولموشلار. سولاله 5. عصردن ناخچيوان اراضيسينده ياشاييبلار. ائراميزين اوّللرينده زاقافقازييايا هونلارين ترکيبينده گلن يوز ايييرمي مين عاييله‌دن عيبارت سولاله، اونون موختليف اراضيلرينده مسکونلاشميشلار. بيزانس تاريخچيسي کونستانتين‌ین وئرديگي معلوماتا گؤره، "948-952-جي ايللرده ياوديئرتيم(Yavdiertim)، کوُوارچيجوُر(Kuvarçicur)، کابوکشينيولا(Kabukşinyula) آدلي اوچ ويلايت پئچئنئقلرين ديگر پئچئنقلرله موقاييسه‌ده داها مرد و نجابتلي اولمالارينا گؤره خنگر(xəngər ) لقبي داشيييردي".
کنگرلي سوواريلري اؤز ايگيدليکلري ايله مشهور ايديلر. روسیه‌ده اوکتيابر چئوريليشينه قدر بوتون موحاريبه‌لرده کنگرلي نسلي دؤيوشکنليگي ايله خوصوصي فرقله‌نيردي. تاريخي رومانلار مؤليفي يوسف وزير چمنزمينلي اون سککيزینجی عصر حاديثه‌لريندن بحث ائدن "قان ايچينده" روما‌نیندا يازير کي، "بيردن اوزاقداکي باغين آرخاسيندان توز قوپدو. بو - کنگرلي سولاله‌سي ايدي کي، او زامان اؤز ايگيدليکلري ايله مشهور ايدي". 1829-جو ايلده کنگرلي نسلي آيريجا بئشينجي آلاي ياراتدي. کنگرليلرين بئش يوز نفردن عيبارت سوواريسي و يوز نفرليک کؤمکچي دسته‌سي دؤيوشده دوشمنین ايکي بايراغيني اله کئچيريب، يوز نفريني اؤلدوروب، اللي دؤردونو ايسه اسير آلميشديلار. همين دؤيوشده شخصي ايگيدليگي ايله فرقلنن سيراوي بابا بيگ جعفراوغلو، آغاکريم فتحعلی‌اوغلو، امامقولو علی‌اوغلو و باشقالاري "اوزرينده قيزيل مئدال اولان گئورگي لئنتي" ايله تلطيف اولونموشلار. بئشينجي يوزايلليکده کنگرليلر ساسانيلر ايمپئريياسيني لرزه‌يه سالميشدي. کنگرلي ائلي ناخچيواندا، قاراباغدا، شيرواندا و ايراندا مسکونلاشميشدير. 1816-جي ايل مايين 12-ده کلبعلي خان کنگرلي ناخچيوان شهرينده روسیه گئنئرالي آ.ن.يئرمولووو قبول ائدرکن "ناخچيواني 3. عصر اونون کنگرلي نسلي ايداره ائتميشدير." دئميشدي. ايوان پئتروشئوسکي يازير: "زنگين ناخچيوان اؤلکه‌سي قيزيلباش اوستاجلي طايفاسي‌نین بير قولو اولان کنگرلي طايفاسي‌نین ايرثي اؤلکه‌سي ايدي".[11] 19. عصرين شاعيري عد‌ليب قاراجاداغي "اوردوبادين وصفي" شئعيرينده يازير:

حاکيمي شيخ علي خان خاني-سخاوت، نه دئييم، 
يوخدو کنگرلي کيمي مردي-شوجاعت نه دئييم، 
گؤرمه‌ديم بير بئله سلطاني-عدالت نه دئييم، 
صاحيب-ي طبل-و الم اؤزگه قيامت نه دئييم، 
چيخسا جنگ ائيله‌مگه نادري، دؤورانه دير. 

"اوردوبادين وصفي" ،عند‌ليب قاراجاداغي.

خانليغين اساسي‌نین قويولماسي
1736-جي ايلده اؤزونو شاه ائلان ائدن نادر شاه موغان قورولتاييندا اونون ناميزدليگي علئيهينه چيخانلارا ديوان توتدو. بو قبيلدن ناخچيوانليلارا دا ايشگنجه وئريلدي. نادر شاهين "شاه" اولماسينا اعتيراض ائتديکلرينه گؤره، کنگرليلرين بعضي نوفوذلو نوماينده‌لري ده وطندن افغانيستانا سورگون ائديلدي. 1747-جي ايلده نادر شاهين سوقوطوندان سونرا آذربايجاندا ايگيرمي خانليق مئيدانا گلدي. اونلارين هر بيري‌نین آذربايجان تاريخينده اؤز يئري و رولو واردير. نادر شاهين دؤولتي سوقوطا اوغراتديغيندان سونرا کنگرلي طايفا باشچيسي حیدرقولو خان يئرلي فئوداللارا آرخالانيب، آغا حسني حاکيميتدن اوزاقلاشديراراق، اؤزونو خانليغين موستقيل حاکيمي تعيين ائتدي. 18. عصرين اورتالاريندا آذربايجان اراضيسينده يارانان 18 خانليقدان بيري ده ناخچيوان خانليغي اولدو. بو دؤورده خانليغين عالي حاکيمي خان اؤزو ايدي. قالان فئوداللارين هاميسي اونا تابئع ايديلر.

خاريجي سياستي
زنگه‌زور داغلاريندان باشلاميش آراز چايي واديسينه قدر اوزانان ناخچيوان خانليغي حربي جهتدن ضعيف اولدوغوندان حیدرقولو خان داها قودرتلي خانليقلارا آرخالانماغا چاليشيردي. اؤز حاکيميتيني گوجلنديرمک و تئرلي ايشغالچيلاريندان مودافيعه اولونماق اوچون حیدرقولو خان، 18. عصرين 50-جي ايللرينده قاراباغ خانليغي‌نین قوروجوسو و ايلک خاني پناه‌علي خا‌نین گؤروشونه گئتدي. پناه‌علی خا‌نین گؤردوگو سياسي تدبيرلرينده حیدرقولو خا‌نین ايشتيراکي اولوب. ميرزه آديگؤزل بيگ "قاراباغ‌نامه‌ده" يازير: "محمد حسن خان قاراباغدان قاييتديقدان سونرا، پناه خان، قاراداغلي کاظم خان، ناخچيوانلي حیدرقولو خان و گنجه‌لي شاهوئردي خان مصلحت مجليسي قوردولار".
اؤزونه گوجلو رقيب سايديغي شکي خاني حاجي چلبي خانلا موحاريبه‌يه حاضيرلاشان پناه‌علی خانا حؤرمت علامتي اولاراق، حیدرقولو خان اؤز قوشونلاري ايله قاراباغا گلدي. 1752-جي ايلده حياتا کئچيريلن همين يوروشده گنجه‌لي شاهوئردي خان، قاراداغلي قاسم خان، ايروانلي حسینعلی خان، خويلو احمد خان ايشتيراک ائديردي. خانلار حاجي چلبي‌يه قارشي بيرگه يوروش ائتمک اوچون آرالاريندا راضيليغا گله‌رک بو باره‌ده کارتلي-کاخئتي چارينا دا مکتوب گؤندرديلر. اؤز نؤوبه‌سينده 2. ايراکلي خانلارا يازديغي جاواب مکتوبوندا اونلارلا همفيکير اولدوغونو بيلديرميش و اونلارا گنجه‌يه گلمگي مصلحت گؤرموشدو، لاکين چار موتّفيقلرينه خيانت ائده‌رک خانلارين دؤردونو ده گنجه ياخينليغيندا قيزيل‌قايا آدلي يئرده (21 مارت 1752) حبس ائتديردي. گنجه‌لي شاهوئردي خا‌نین نؤکريندن بو حاديثه‌ني ائشيدن حاجي چلبي کور چاييني کئچه‌رک شئيخ نظامي‌نین قبري يا‌نیندا باش وئرميش دؤيوشده ايراکليني مغلوب ائده‌رک خانلاري آزادليغا بوراخدي. بو يوروش حاقّيندا عباسقولو آغا باکيخانوو و ديگر مؤليفلرين اثرلرينده ده معلوماتلار وئريليب. 
يوروشدن سونرا حیدرقولو خان ناخچيوانا قاييداراق بير سيرا تدبيرلر حياتا کئچيردي. او، خانليغي مؤحکملتمک، خزينه‌‌نین گليريني آرتيران تيجارتي، همچ‌نین صنعتکارليغي اينکيشاف ائتديرمک مقصدي ايله خانليقلاردا و شهرلرده رابيطه واسيطه‌لريني قايدايا سالدي. حیدرقولو خان کؤهنه کؤرپولرين تعمير اولونماسي، چايلار اوزرينده يئني کؤرپولرين اينشاسي حاقيندا امر وئردي. همين کؤرپولردن بيري شکرآباد کندينده بو گونه‌دک قالماقدادير.
حیدرقولو خان 1763-جو ايلده وفات ائتدي. اونون اؤلوموندن سونرا خانليق نيسبتاً ضعيفله‌دي و 1787-جي ايله قدر تئز-تئز حاکيملر دَييشدي. چوخ ضعیفله‌ميش خانليق، خوي، قاراباغ و ايروان خانليقلاري، کارتلي-کاخئتييا چارليغي و ايران آراسيندا آردي-آراسي کسيلمه‌ين موباريزه‌‌نین اوبيئکتينه چئوريلدي. حیدرقولو خا‌نین سلفي حاجي خان ايران حاکيمي کريم خان زندین (1763-1799) قارشيسيندا ضعیفليک گؤستريب اونا بويون اَيدي. سونرالار کريم خان زند اونو شيرازا دعوت ائديب، کيچيک گوناه اوستونده اونو اسير آلدي. ناخچيوان تاختيندا حاجي خاني عوض ائدن حیدرقولو خا‌نین اوغلو رحيم خاندا حاکيميتده اوزون مودّت قالا بيلمه‌دي. 1770-جي ايلده کريم خان زندین کؤمگي ايله ناخچيواندا حاکيميته گلميش عليقولو خان دا اؤز نؤوبه‌سينده اوچ ايلدن سونرا وليقولو خان طرفيندن دئوريلدي.
 

عباسقولو خان (1781-1812)

قاراباغ و خوي خانليقلاري ايله موناسيبتلر

18. عصرين 80-جي ايللري‌نین اوللرينده قاراباغ خاني ابراهیم خلیل خان، کارتلي-کاخئتي چاري 2. ايراکلي‌ و حسینعلی خانلا بيرليکده عباسقولو خا‌نین ناخچيوان خانليغيندا حاکيميته گتيريلمه‌سينه يارديم ائتدي. آنجاق، خويلو احمد خان عباسقولو خا‌نین عميسي اوغلو جعفرقولو بيگي دستکله‌ييردي. آرزوسونا چاتمايان احمد خان بونون عوضينده ايکي کندين — نازيک و شوکورلو کندلري‌نین اونا وئريلمه‌سيني عباسقولو خاندان طلب ائتدي. ردّ جاوابي آلان احمد خان اؤز قوشونلاريني خانليغين سرحدلرينه يئتيردي. موقاويمت گؤستره بيلمگه‌جگيني باشا دوشن و يئرلي عيانلار طرفيندن مودافيعه ائديلمه‌ين عباسقولو خان ناخچيواني ترک ائتمگه مجبور اولدو. اؤزونه مووقّتي سيسياندا سيغيناجاق تاپدي. لاکين احمد خان ناخچيواني توتا بيلمه‌دي. چونکي ايروانلي حسینعلی خان هده‌له‌یيجي مکتوب گؤندره‌رک احمد خاندان طلب ائتدي کي، "اؤز اوردوسونو تعجيلي سورعتده ناخچيوان قالاسيندان اوزاقلاشديرسين". او همين خانليغا اؤزو صاحيب اولماق ايسته‌ديگيني ده مکتوبدا گؤندردي. احمد خان حسینعلی خا‌نین طلبيني قبول ائتسه‌ده اؤز فيکريندن ال چکمه‌دي.
تئزليکله ناخچيوان قالاسي ياخينليغيندا ايروان خاني حسینعلی خا‌نین قوشونو گؤروندو. حسینعلی خان ناخچيواندا چوخ قالا بيلمه‌دي و اوردوسونو اورادان گئري چکدي. بئله‌ليکله، ناخچيوان قالاسي باشسيز قالدي. يارانميش وضعيتدن ايستيفاده ائدن عباسقولو خان ناخچيوانا تلسدي و دار گونونده اونو مودافيعه ائتمه‌ينلره ديوان توتماق قراري آلدي.
عباسقولو خا‌نین ائتديگي ظولم خالق آراسيندا بؤيوک ناراضيليق دوغورموشدو. بوندان ايستيفاده ائدن احمد خان يئنيدن ناخچيوا‌نین ايشلرينه قاريشماغي قرارا آلدي. بو مقصدله ايراندا کريم خان زندین اؤلوموندن سونرا ايصفاهاندا اوتوروب اؤزونو شاه ائلان ائدن، لاکين رسمي شاه اولمايان علي‌مراد خانا موراجيعت ائتدي. علی‌مراد خان حاکيميت باشينا گلمگه جان آتارکن و ايرا‌نین رسمي شاهي اولماديغي حالدا آذربايجا‌نین بير سيرا خانليقلارينا تابئع اولماق رمزي کيمي، اونلاردان گيروو و يا قیمتلي داش-قاش طلب ائديردي. علی‌مراد خان 1784-جو ايلده عثمانلي تورکيه‌سينه قارشي کؤمک آلماق و اؤز حاکيميتيني مؤحکملنديرمک مقصديله موسکووا نوماينده گؤندرميشدي. اؤز نوماينده‌سي محمد خانا تاپشيرميشدي کي، گؤستريله‌جک کؤمک عوضينده واخت ايله روسیه‌نین ترکيبينده اولموش تورپاقلاردان ساوايي، "قاراباغ، ناخچيوان و ايروان ويلايتلريني ده روسیه ايمپئريياسينا گوذشت ائتمگه حاضيردير. علی‌مراد خان بير طرفدن اؤز طرفدارلاريني بعضي آذربايجان خانليقلاري‌نین حاکيمي اولماسينا کؤمک ائدير، ديگر طرفدن ايسه همين خانليقلاري روس دؤولتينه وئرمگي وعد ائديردي. 1783-جو ايلده علی‌مراد خان، خويلو احمد خا‌نین موراجيعتيني نظره آليب، گولشيرعلي خاني ناخچيوانا گؤندردي.
1783-جو ايلده روسیه‌نین قيوملوغونو قبول ائتميش کارتلي-کاخئتي چارليغي ايله ايران آراسيندا اؤزونو دوست کيمي قلمه وئرن احمد خان، ناخچيوان تاختيندا عباسقولو خا‌نین ناميزدليگيني مودافيعه ائدن 2. ايراکلي‌نین گؤزو قارشيسيندا اؤز حرکتلرينه برائت قازانديرماق اوچون بوتون ايمکانلاردان ايستيفاده ائديردي. 2. ايراکلي‌نین آدينا گؤندرديگي مکتوبوندا بو جور دئميشدي: "ايندي نئجه اولا بيلر کي، من اونا وئرديگيم سؤزو يئرينه يئتيرمگیم و باشقا جور حرکت ائديم. منيم قیمتلي اشيام علی‌مراد خا‌نین يا‌نیندا گيروو ساخلانيلير. او، ائله بيلر کي، من اونون علئيهينه گئديرم." بئله‌ليکله، علی‌مراد خان و احمد خا‌نین قوشونلاري‌نین قارشيسيني آلا بيلمه‌ين عباسقولو خان، يئنيدن ناخچيواني ترک ائتمگه و تيفليسه قاچيب 2. ايراکليدن کؤمک ايستمگه مجبور اولدو. علی‌مراد خان و احمد خان طرفيندن مودافيعه ائديلن جعفرقولو بيگ حاکيميته گلدي.
جعفرقولو خانلا موناسيبتلر
حاکيميته کئچديگي ايلک گوندن جعفرقولو خان خالقين هر جور اعتيراضي‌نین قارشيسيني آلماق اوچون اهالي‌يه جيدي تضييق گؤسترمگه باشلادي. بو تضییقلردن سونرا اهالي‌نین چوخو ناخچيواني ترک ائده‌رک اوزاق ويلايتلره اوز توتماغا مجبور اولدو. کارتلي-کاخئتي چاري 2. ايراکلي‌يه 1783-جو ايلده يازيلميش مکتوبدا دئييلير: "جعفرقولو خا‌نین ناخچيوان اهاليسي ايله نئجه غدار رفتار ائتديگي خبريني سيزين حوضورونوزا چاتديرماقلا بيلديريريک کي، اونون ظولمکارليغي خالق ايچريسينده ائله گئنيش ياييليب کي، اهالي باشقا يئره گئتمگه مجبور اولموشدور. بيز سيزه عباسقولو خانا سيغيناجاق وئرديگينيز اوچون تشکّورلريميزي بيلديريريک. سيزين خئييرخاهليغينيز نتيجه‌سينده عباسقولو خان حيمايه‌نيزده ياشايير کي، بودا بيزي ساکيتلشديرير و بيزده اينام يارادير".
عباسقولو خا‌نین طرفدارلاري دا ناخچيواندا قالا بيلمه‌يه‌جکلريني باشا دوشوب، گورجوستانا گئده‌رک عباسقولو خا‌نین اطرافيندا بيرلشديلر. ناخچيوانليلار مکتوبوندا بو جور دئييلير: "سيزين اورک يومشاقليغينيزا ايناناراق يوخسول اهالي هر گون ناخچيواني ترک ائدير و عباسقولو خا‌نین يا‌نینا گليرلر. اونو مودافيعه ائديرسينيز و اينانيريق کي، بيزيده دیقّتدن کنارا قويماياجاقسينيز. جعفرقولو بيگ اهالي‌یي ظولم ائدير، بيزي اؤلومه وئرير و ائولريميزي تالايير. بيز اونون بو فيکريني بيلديکدن سونرا عباسقولو خا‌نین طرفينه کئچديک".
گورجوستاندا سيغيناجاق تاپان عباسقولو خان، 2. ايراکلي‌يه يازديغي مکتوبوندا اؤز تشکّورونو بو جور ايفاده ائديردي: "قوي آللاه رحمي چارين خسته‌ليگيني عباسقولو خانا وئرسين. سيزه صداقتلي‌يم. سيزين خئييرخاهليغينيز سايه‌سينده‌دير کي، منيم ايندي وضعيتيم ياخشيدير. آللاهين کؤمگي و سيزين سايه‌نيزده وضعيتيم ياخشيدير، سيزه دوعا ائديريک." مکتوبون آرديندا عباسقولو خان گورجوستانا گلديکدن سونرا ناخچيوانداکي وضعيتي تصوير ائدير. او بو جور يازيردي: "ناخچيوانا آرتيق اوچ گوندور گئتميشديم. رئيسلردن عليقولام سلطان، اخلاص سلطان و اونون اوغلو حسینعلی بيگ، آغاسي‌بيگ، محمدعلي و باشقالاري جعفرقولو خا‌نین پيس رفتارينا، اونلاري اينجيتديگينه گؤره منيم يانيما گلميشديلر". گورجوستانا، عباسقولو خا‌نین دوشرگه‌سينه گلنلر سؤيله‌ميشلر کي، اونلار 2. ايراکلي‌‌نین خوش رفتاريني گؤروب جعفرقولو خاندان اينتيقام آلماق مقصدي ايله تیفلیسسه گلمک فيکرينده‌ديرلر.
ناخچيوان عيانلاري‌نین گورجوستانا — عباسقولو خا‌نین يا‌نینا گئتمه‌لري جعفرقولو خاني حدسيز درجه‌ده غضبلنديريردي. او، عباسقولو خا‌نین يا‌نینا گئتمک ايسته‌ينلري جزالانديرماق قرارينا گلدي. بئله رفتارين ايلک قورباني فئوداللاردان محمد بيگ اولدو. او، گورجوستانا گئدرکن، جعفرقولو خا‌نین قارداشي کلبعلي بيگ طرفيندن اؤلدورولدو.
آيري آيري آداملارين قتله يئتيريلمه‌سي ايله کيفايتلنمه‌ین جعفرقولو خان امر ائتدي کي، عباسقولو خا‌نین يا‌نینا گئتمک ايسته‌ينلرين ائولري داغيديلسين، املاکلاري موصاديره ائديلسين و ايرثي مولکيّتي اليندن آلينسين. لاکين بو تدبيرده خالقي ساکيتلشديره بيلمه‌دي. ناخچيواندا خالق چيخيشلاري گوجله‌نيردي. اهالي‌نین عؤهده‌سيندن گله بيلمه‌ین جعفرقولو خان، اؤز ياخين آداملاريندا بيري شيرعليني خويلو احمد خا‌نین يا‌نینا گؤندردي کي، "او يا ناخچيواندا قايدا-قانون ياراديب خالقي ساکيتلشديرسين، يا دا کؤمک اوچون قوشون گؤندرسين".
ناخچيوانداکي حاکيميت دَييشيکليگي حاقّيندا قاراباغلي ابراهیم خلیل خان و خويلو احمد خان آراسيندا موقاويله ايمضالاندي. طرفلر تبريزي توتوب الده ائديلميش غنيمتي بؤلمک، داها سونرا ناخچيواني اله کئچيريب، علی‌مراد خان طرفيندن دئوريلميش عباسقولو خاني حاکيميته گتيرمک باره‌ده راضيليغا گلديلر. الده اولونموش راضيليق اساسيندا ابراهیم خلیل خان قوشونلا ناخچيوانا طرف حرکت ائتدي. ابراهیم خلیل خا‌نین قوشونلاري خانليغين اراضيسينه داخيل اولدولار و جعفرقولو خان شرور چايي ساحيلينده‌کي بير قالادا گيزلندي. 1785-جي ايلين مايين اولّلرينده ابراهیم خلیل خا‌نین قوشونو ناخچيوان قالاسيني اله کئچيريب، عباسقولو خا‌نین ناخچيواندا حاکيميتيني برپا ائتدي. لاکين جعفرقولو خاني توتماق مومکون اولمادي. ناخچيواني ترک ائدن جعفرقولو خان، خويلو احمد خا‌نین کؤمگي ايله بير نئچه قالاني اله کئچيرميش، حاجي دمير قالاسيني اؤزونه ايقامتگاه سئچميشدي.

ناخچيوان خانليغي‌نین اساس پول واحيدلريندن بيري پناه‌آباد

ایقتیصادیات

معلوم اولدوغو کيمي، آذربايجان خانليقلاري‌نین اکثريتي‌نین اؤز پول واحيدلري وار ايدي. آذربايجا‌نین باشقا خانليقلاريندان فرقلي اولاراق ناخچيوان خانليغيندا پول ضرب ائديلميردي. اونا گؤره ده خانليق دؤوريه‌سينده اساساً ايران و آذربايجان پول واحيدلري ايشله‌ديليردي. تومن، ياريم تومن، پناه‌آباد، صاحيبقيران، شاهي، ياريم شاهي، محموديه، پارا، سکسنليک، يوزلوک خانليغين اساس پول واحيدلري ايدي. خانليقدا يالنيز گوموش و ميس سيکّه‌لر ضرب اولونوردو. چونکي قيزيل سيکّه‌لري‌نین ضرب اولونماسينا ايختييار يوخ ايدي. ناخچيوان خانليغي‌نین گوموش سيکّه‌لري چوخ آز ايدي. آما بير نئچه ميس سيکّه‌لر بو گونه‌دک گليب چاتميشدير.
شوشا شهري سالينديقدان سونرا پناه‌علی خا‌نین امري ايله 15 قپيک دَيرينده اولان "پناه‌آباد" سيکّه‌سي ضرب اولونموش، هم قاراباغ خانليغي‌نین داخيلينده، هم ده ديگر خانليقلاري‌نین اراضيسينده ايشلنميشدير. آغا محمد شاه قاجارين اؤلدورولمه‌سيندن سونرا قاجارلارلا موناسيبتي نيظاملاماق مقصدي ايله ابراهیم خلیل خا‌نین گؤستريشينه اساساً، فتحعلی شاهين آديندان دَيري 35 قپيک اولان "صاحيبقيران"آدلي پول واحيدي کسديريلدي. بو باره‌ده احمد بيگ جاوانشير يازير کي: "آغا محمد شاه شوشادا اؤلدورولدوکدن سونرا ابراهیم خلیل خان، تهراندا حاکيميته کئچميش فتحعلی شاها ايطاعتکارليق گؤسترمک علامتي اولاراق، اونون آدينا 35 قپيک دَيرينده پول کسيلمه‌سي اوچون گؤستريش وئرميشدير". هر ايکي پول ناخچيوان خانليغي‌نین نوميزماتيکاسيندا اساس يئر توتوردو.

اکينچيليک
الينجه ماحالي‌نین تورپاغي اساس اعتيباريله گيللي تورپاقلار اولموش، بورا يالنيز بوغدا و آرپا اکمک اوچون يارارلي اولموشدور. خوْک ماحالي‌نین تورپاقلاري بوغدا و آرپا ايله برابر پامبيغيندا اکيلمه‌سينه ايمکان وئريردي. دره‌له‌يَز ماحالي‌نین اکين ساحه‌لري ايسه گيللي تورپاقلار و قارا تورپاقلار اولموشدور. اوردوباد بؤلگه‌سي ايسه تورپاقلارين خوصوصيتينه گؤره 3 يئره بؤلونوردو: شيمالدا گيلي چوخ اولان قارا تورپاقلار، مرکزده گيللي و قوملو تورپاقلار، جنوبدا آراز چايي بويونجا ساري و قيرميزي گيللي تورپاقلار. تورپاقلارين خوصوصيتينه گؤره ناخچيوان خانليغيندا کندليلر ايپکچيليک، باغچيليق، اوزومچولوک، پامبيقچيليق، تاخيلچيليق، بوستانچيليق ايله مشغول اولوردولار.
ناخچيوان خانليغيندا اساس کند تصروفاتي ساحه‌سي تاخيلچيليق ايدي. تاخيلچيليقلا اهالي‌نین اکثريتي مشغول اولوردو. حتّي بعضاً مالدارلار اؤز شخصي ايستيفاده‌لري اوچون تاخيل اکيرديلر. خانليقدا يازليق و پاييزليق تاخيل اکيليردي. پاييز اکيني سئنتيابر آييندا باشلايير، نووروز بايراميندان يوز گون کئچديکدن سونرا، تقريباً اييون آييندا ييغيليردي. يازليق بوغدا ايسه مارت آيي‌نین آخيريندا اکيلير، پاييزليق تاخيلدان ايکي هفته سونرا ييغيليردي. ايشغالدان اول ناخچيوان خانليغيندا ييغيلان تاخيل تقريباً 10 مين خالوارا برابر ايدي. اوردوباد بؤلگه‌سينده تورپاغين بؤيوک بير حيصه‌سينه بوغدا اکيليردي.
چلتيک اساساً ناخچيوان خانليغيندا: شهرده و شيخ محمود، خليلي، کول‌تپه، اوروج، اوزون‌اوبا، حسن‌آغا، ديدوْوار، نظرآباد، خالخال، شاهبوُز، قارابابا، جهري، تزه‌کند، نئهرم کندلرينده، الينجه ماحاليندا (ابَرقوُنيس، جولفا، چمنليک، سالتاق، خان‌آغا، کشکند) و دره‌له‌يزين غرب حيصه‌سينده اکيليردي. 1828-جي ايلده ناخچيوان خانليغيندا چلتيک محصولو 10 مين پودا برابر اولموشدور.
کند تصروفاتي محصوللاري‌نین ايچريسينده پامبيق خوصوصي يئر توتوردو. پامبيق فئوداللارا داها چوخ گلير وئريردي. پامبيق دره‌له‌یزدن باشقا دئمک اولار کي، بوتون ماحاللاردا اکيليردي. اساساً ناخچيوان ماحاليندا: ياريمجا، شيخ محمود، کول تپه، اوروج، اوزون‌اوبا، حسن‌آغا، ديدووار، نظرآباد، ازناييرد، سوست، بولقان، قاراقونا، هاسان، قوشاديز، تونبول، يامخانا، قيزيلونگ، نئهرم کندلريند؛ خوْک ماحالي‌نین ايسه بوتون کندلرينده؛ الينجه ماحالي‌نین آرازين، ابرقونيس، جولفا و شوکود کندلرينده اکيليردي. 1828-جي ايلده خانليقدا 300 خالوارا ياخين و ياخود 6 مين پود پامبيق ييغيلميشدي.
خانليقدا خوصوصي ايله دره‌له‌یز ماحاليندا اکيلن کتاندان، اساس اعتيباريله ياغ آلماق اوچون ايستيفاده اولونوردو. کتاندان ‌نینکي ياغ آلماقدا، حتّي توخوجولوقدا ايستيفاده ائديليردي. آريچيليق و ايپکچيليکله اساساً اوردوباد بؤلگه‌سينده مشغول اولوردولار. ايپکچيليک کند تصروفاتي‌نین او قدر گليرلي ساحه‌سي ايدي کي، هر توت آغاجيندان ايلده 1 مانات 20 قپيک وئرگي آلينيردي. بوتون اوردوباد بؤلگه‌سينده 100 مين توت آغاجي وار ايدي کي، بونون دا 10%-اي، يعني 10 مين عددي اوردوباد شهرينده يئرلشيردي. خانليغين دوزنليک يئرلرينده‌کي کندلرده توت آغاجلاري‌نین جرگه‌سي گئنيشلنديريليردي کي، اونلارلا ايپک قوردو يئمله‌نيليردي. 19. عصرين 20-جي ايللرينده اوردوباد شهرينده 200 پود ايپک ايستحصال اولونوردو. ايپک هم ده بازارا چيخاريليردي. الده ائديلن ايپگين کئيفيت باخيميندان بازار قيمتي ده موختليف اولوردو. مثلاً، بيرينجي نؤوع ايپگين قيمتي اوردوباد بازاريندا 12 تومن، ايکينجي نؤووع ايسه 7 تومن برابر ايدي.
کند تصروفاتي ساحه‌سينده ناخچيوان خانليغي اهاليسي‌نین اساس مشغوليتلريندن بيري ده باغچيليق ايدي. داغ کندلريندن باشقا ديگر کندلرين اهاليسي ده باغچيليقلا مشغول اولوردو. داغ کندلرينده يايين قيسا اولماسي و قيشين سرت کئچمه‌سي بو کندلرده باغچيليقلا مشغول اولماغا ايمکان وئرميردي. اوردوباد باغلاريندا 200 خالوار اکين ساحه‌سينده مئيوه باغلاري سالينميشدي کي، بونوندا 30 خالواري اوردوباد شهرينده و اونون اطرافيندا يئرلشيردي. باغچيليغين اساسيني مئيوه‌چيليک و اوزومچولوک تشکيل ائديردي. اوزوم باغلاري‌نین اکثريتي خانليقدا بئجريليردي. بورادا 30 خالوارا ياخين اوزوم باغي وار ايدي. اساس اعتيباريله، کيشميش اوچون ايستيفاده ائديلن بير خالوار اوزوم ساحه سيندن 400 باتمانا ياخين محصول ييغيليردي. عوموميتله، خانليقدا 19. عصرين 20-جي ايللرينده 12 مين باتمانا ياخين اوزوم ييغيليردي.
ناخچيوان خانليغي‌نین ايقتيصادي حياتيندا بوستانچيليغين دا اؤزونه مخصوص يئري وار ايدي. بوستانچيليقلا ياريمجا، شيخ محمود، کول‌تپه، اوروج‌ديزه‌سي، اوزون اوبا، حسن‌آغا ديزه‌سي، سيوراب، ديدووْار، نظرآباد، ميرزه، جهري، قوشاديز، توُنبوُل، يامخانا، تزه‌کند، نئهرم، آرازين، ابَرقوُنيس، خان‌اغا، سالتاق، بنَنيار، جولفا، شرور و س. کندلرين اهاليسي مشغول اولوردو. 1828-جي ايلده ناخچيوان خانليغي‌نین اکيلن تورپاقلاري‌نین 50 خالواريندا بوستان اکيليردي کي، بورادان دا ياريم ميليون پود محصول ييغيليردي.
خانليقدا اکيليب-بئجريلن کند تصروفاتي محصوللاري‌نین بير قيسمي ساتيش اوچون نظرده توتولوردو. بازاردا بوغدا‌نین بير باتما‌نی‌نين قيمتي 40 گوموش قپيک، اونون بير باتما‌نی‌نين قیمتي 50 گوموش قپيک، آرپا‌نین بير باتماني 30 گوموش قپيک ايدي. داري ان اوجوز دنلي بيتکيلردن ايدي کي، اونون هر باتماني 20 گوموش قپيگه موعين ائديلميشدي. چلتيگين قیمتي ايسه بوغدا‌نین قیمتي کيمي 40 گوموش قپيک اولموشدو. ناخچيوان بازاريندا ان باهالي کند محصولو پامبيغين بير باتما‌نی‌نين قیمتي 4 مانات 50 قپيک ايدي.
مالدارليق
ناخچيوان خانليغيندا اهالي‌نین اساس مشغوليت ساحه‌لري‌نین بيريني ده مالدارليق توتوردو. خانليغين داغ‌اتگي و داغليق بؤلگه‌لري مالدارليغين اينکيشافي اوچون داها ال‌وئريشلي ايدي. 
تورپاق قورولوشو
ديگر آذربايجان خانليقلاريندا اولدوغو کيمي، ناخچيوان خانليغيندا دا بئش نؤوع تورپاق مولکيتي مؤوجود ايدي.
دؤولت تورپاقلاري ديوان آدلانيردي. لاکين اوّلکي عصرلردن فرقلي اولاراق اون سککيزینجی عصرين ايکينجي ياريسيندا خانليقدا دؤولت تورپاقلاري تدريجاً اوّلکي اهميتيني ايتيره‌رک بير نؤوع خا‌نین شخصي مولکيتينه چئوريلميشدي. ايوان پئتروشئوسکي يازير: "17. عصرين ايکينجي ياريسيندا دؤولت تورپاقلاري ايله خان عاييله سي‌نین تورپاقلاري بيرلشديريليب وحدت تشکيل ائتميش و بئله‌ليکله ده ...شخصي تورپاق صاحيبليگي ديوان تورپاقلاري حسابينا آرتميشدير". بو تورپاقلار خا‌نین و خان عاييله سي عوضولري‌نین وارلانماسينا شراييط ياراديردي. اکثر حاللاردا ديوان تورپاقلاري خا‌نین راضيليغي ايله هر هانسي شخصه بو و يا ديگر خيدمتينه گؤره تييول حوقوقوندا ايستيفاده‌يه وئريلدي.
 
قایناقلار

کؤچورن: عباس ائلچین


آچار سؤزلر: آذربایجان خانلیقلاری
يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۹ |