شکی خانلیغی

شکي خانليغي — اون سککيزینجی عصرده آذربايجان اراضيسينده مؤوجود اولموش ان گوجلو خانليقلاردان بيري.

عومومي معلومات

شکي خانليغي اون سککيزینجی عصرين 40-جي ايللري‌نین سونلارينا ياخين گوجلو سياسي قووّه‌يه چئوريلميشدير. نتيجه‌ده قبَله و ارَش سولطانلاري شکي خا‌نی‌نين حاکيميتيني تانيماغا مجبور اولدولار. 1751-جي ايلده شکي خاني موعين مودّته قازاخ و بورچالي ماحاللاريني دا اؤزونه تابئع ائتدي.

حاجي چلبي‌نین حاکيميتي دؤورونده شکي خانليغي يئني تورپاقلار اله کئچيرمک اوغروندا کارتلي-کاخئتي چارليغي ايله فاصيله‌سيز موحاريبه‌لر آپاريردي. طرفلرين نؤوبه ايله غلبه چالديغي بو موحاريبه‌لر هر ايکي اؤلکه‌‌نین محصولدار قووّه‌لري‌نین وضعيتينه داغيديجي تاثير گؤستريردي.حاجي چلبي‌نین اؤلوموندن سونرا (1755) حاکيميت اوغلو آغاکيشي بيگ، اونون اؤلدورولمه‌سيندن 30-40 گون سونرا ايسه حسین خانا کئچدي. بو دؤورده شکي خانليغي آرتيق خئيلي ضعیفله‌ميشدي.

1768.جي ايلده بير-بيريله ایتّیفاق باغلايان شکي و قوبا خانلاري شاماخي خانليغينا هوجوم ائديب، اونو اؤز آرالاريندا بؤلوشدوردولر. بير نئچه ايلدن سونرا شکي خانلاري‌نین قوهوملاري آراسيندا باش وئرن چکيشمه‌لر اونا گتيريب چيخاردي کي، 1780-جي ايلده محمدحسین خانین اؤلوموندن سونرا حاکيميت عبدالقادر، 1783-جي ايلده محمدحسن خانا، 1795-جي ايلين دئکابريندا ايسه سليم خانا کئچدي. سليم خان ايکي دفعه− بيرينجي دفعه1795 -1797، ايکينجي دفعه ايسه 1805-1806-جي ايللرده، هر دفعه ده 2 ايلدن ده آز مودّت عرضينده حاکيميتده اولموشدو. سليم خان شکي خاني ايکن حاکيميتيني مؤحکملنديرمک و دوشمنلرينه قارشي حربي دستک آلماق اوچون اوّل خانليغيني روسیه ایمپراتورلوغو‌نون ترکيبينه قاتميشسا دا، 1806-جي ايلين ياييندا باجيسي‌نین - قاراباغ خاني ابراهیم خلیل خا‌نین آروادي‌نین قاراباغدا روسلار طرفيندن اؤلدورولمه‌سيندن سونرا، درحال شکي خانليغي اراضيسينده‌کي روس قوشونونو بو اراضيدن چيخارتميش، لاکين سوندا مغلوب اولاراق ايرانا موهاجيرت ائتميشدي.

آذربايجا‌نین ديگر خانليقلاريندا اولدوغو کيمي، شکي خانليغيندا دا کند تصروفاتي‌نین آپاريجي ساحه‌سي اکينچيليک و مالدارليق ايدي. ايقتيصادياتدا ايپکچيليک موهوم يئر توتوردو. دئمک اولار کي، هر بير حَيَطده توت آغاجلاري واردي. کندلرين اهاليسي ايپک ساليماقلا مشغول اولوردو. شکي ايپگي آذربايجا‌نین حودودلاريندان کناردا دا مشهور اولوب، روسیه، ايتاليا، تورکيه و ايرانا ايخراج ائديليردي.

کند تصروفاتي ايله برابر صنعتکارليق و تيجارت ده اينکيشاف ائتميشدي. شکي خانليغيندا ايپک پارچالار، ميس قابلار، سیلاح، کند تصروفاتي آلتلري، معيشت اشيالاري و س. حاضيرلانيردي. موختليف سئخ تشکيلاتلاريندا – اصنافلاردا دميرچيلر، ميسگرلر، توخوجولار، دولوسچولار، بوياقچيلار، دابّاغلار، بنّالار، دولگرلر، پينه‌چيلر، صابون‌بيشيرنلر، درزيلر، زرگرلر، سیلاح‌سازلار و ب. بيرلشيردي. صنعتکارليق ايستحصالي بعضي کندلرده چوخ اينکيشاف ائتميشدي. بوتون صنعتکارليق محصوللارينا وئرگيلر قويولوردو. شهر اهاليسي ايسه اساساً تيجارتله مشغول اولوردو.

شکي خانليغي قونشو آذربايجان خانليقلاري، گورجوستان، داغيستان، ايران و ديگر دؤولتلرله گئنيش تيجارت آپاريردي. بو دؤورده روسیه ايله تيجارت دورمادان آرتيردي. شکي خانليغي روسیه ايله ايکي يوللا – دربند واسيطه‌سيله قورو يوللا و باکي واسيطه‌سيله خزر دنيزي ايله تيجارت علاقه‌لري ساخلاييردي. چوخسايلي گؤمروک نؤوعلري تيجارتين اينکيشافينا بؤيوک انگل تؤره‌ديردي. خانليغا گتيريلن و اورادان آپاريلان بوتون ماللاردان گؤمروک توپلانيردي. محمد حسن خا‌نین دؤورونده خانليقدا وئرگيلرين توپلانماسيني حوقوقي جهتدن مؤحکملنديرن و حاکيم صينفين منافئعلريني تامين ائدن "دستور الامال" (آذرب. "قانونلار مجموعه‌سي"‎) حاضيرلانميشدي. ايلتيزام سيستئمي، پول، اؤلچو و چکي واحيدلري‌نین موختليفليگي، گؤمروک مانعه‌لري، همچنین ناتورال تصروفاتين حؤکمرانليغي تيجارت و صنعتکارليغي‌نین اينکيشافينا مانع اولور، امتعه-پول موناسيبتلري‌نین آرتيميني لنگيديردي.

شکي خانليغيندا آشاغيداکي تورپاق مولکيتي فورمالاري – دؤولت تورپاقلاري، مولکلر، محصول و ايجماع تورپاقلاري مؤوجود ايدي. شکي خانليغي‌نین سوسيال اساسيني فئوداللار و کندليلر تشکيل ائديرديلر. نوخا شهري‌نین اهاليسي ايسه اساساً تيجارتله مشغول اولوردو.

نوخا شهري خانليغين اينضيباطي مرکزي ايدي. نوخا شهرينده فئودال اوشاقلاري‌نین اوخودوقلاري مکتبلر – مدرسه‌لر فعاليت گؤستريردي. آذربايجان ادبياتيندا رئاليست ايستيقامت داها دا اينکيشاف ائديردي. ياراديجيليغيني شيفاهي خالق ادبياتيندان گؤتورن شاعيرلر – نبي سليمان، رازي پوئزييا‌نین گؤرکملي نوماينده‌لري ساييليرديلار. شکي شاعيرلري آراسيندا شکيليلرين نادر شاها قارشي قهرمانليق موباريزه‌سيني ترنّوم ائدن نبي اؤنملي يئر توتوردو. تطبيقي اينجه‌صنعت و مئعمارليق يوکسک سویّه‌يه چاتميشدي. آغاج اوزرينده بديعي اويما، قيزيل، گوموش و ميسدن حاضيرلانميش معمولات، تيکمه‌لر صنعتکارلارين ياراديجيليغيندا موهوم يئر توتوردو. 18. عصرده آذربايجا‌نین قيمتلي مئعمارليق آبيده‌لريندن بيري عصرين سونوندا شيرازلي مئعمار حاجي زين‌العابدين طرفيندن تيکيلميش شکي خانلاري‌نین سارايي ايدي. سارايين ديوارلاري بو گونه قدر اؤز طراوتيني ساخلايان رسملرله بزه‌ديلميشدير. آذربايجا‌نین اون سککيزینجی عصر و اون دوققوزونجو عصرين اوّللرينه عاييد اولان ديگر گؤزل مئعمارليق آبيده‌لري – شکي خانوولارين ائوي، جومه مسجيدي و س. اساسيندا خالق ايستعدادلاري‌نین ياراديجيليغينا داير فيکير يوروتمک مومکوندور.

اينضيباطي بؤلگو

1819.جو ايلده ترتيب اولونموش سنده گؤره شکي خانليغي‌نین اراضيسي 10 اينضيباطي واحيده بؤلونوردو:

شکي ماحالي

گؤينوک ماحالي

آغداش ماحالي

ارَش ماحالي

آلپاوُت ماحالي

خاچماز ماحالي

پادار ماحالي

قوتقاشين ماحالي

بوم ماحالي

نوخا شهري

اهالي‌نین سايي و ميلّي ترکيب

صينفي ترکيب

1.بيگلر-بیگيملر و آغالار (اونلار اساساً شهرده و ماحاللارين اينضيباطي مرکزلري اولان کندلرده ياشاييرديلار. اونلارين اؤزلرينه مخصوص 5-10 عاييله‌ليک کيچيک کندلري ده اولا بيليردي و بو حالدا همين کندلرين وئرگيسي و تؤيجوسو اونلارا چاتيردي؛ 1824-جو ايل سيياهيا آلينماسيندا بيگلرين سايي 276 نفر اولموشدور. ان چوخ بيگ ايسه بوم کندينده (61 نفر) و نوخا شهرينده (50 نفر) قئيده آلينميشدي. بيگيملرين سايي باره‌ده معلومات يوخدور. "آغا" – خان‌زاده‌لرين، يعني خان ائولادلاري‌نین داشيديغي تيتول ايدي. مثلا، کريم آغا فتحعلی خا‌نین اوغلو اولوب، طوطي آغا ايسه محمدحسن خا‌نین قيزي ايدي.

2.روحانيلر (موللالار، افنديلر، کئشيشلر – اونلار وئرگي و تؤيجودن آزاد ايديلر).

3.معافلار (اونلارين تورپاغي وار ايدي، اکيب-بئجريرديلر، وئرگي و تؤيجودن آزاد ايديلر، اونلار اؤز پوللاري ايله سیلاح آلمالي و موحاريبه زاماني خا‌نین اوردوسوندا اولمالي ايديلر؛ شکي خانليغيندا معافلارين سايي 500-دن چوخ ايدي، ان چوخ معاف ايسه بوم کندينده (149)، قوتقاشين کندينده (133) و خاچماز کندينده (65) ياشاييردي).

4.تيجارت اهلي (اونلار ايکي کاتئقورييايا آيريليردي: تاجيرلره و دلّال‌لارا، اونلارين عاييله‌لري شهر اهاليسي‌نین بؤيوک اکثريتيني تشکيل ائديردي. مثلاً، نوخا شهرينده 150-دن چوخ تاجير و 1300-دن چوخ دلّال ياشاييردي).

5.صنعتکارلار (اونلار يالنيز کندلرده ياشاييرديلار و ايستحصال ائله‌ديکلري محصولو شهرده ساتيرديلار).

6.رنجبرلر (اونلارين تورپاغي اولموردو، اساساً خانا، ياخود هانسيسا فئودالا مخصوص تورپاقلاردا ايشله‌ييرديلر. توخوم و امک آلتلري تورپاق صاحيبي طرفيندن وئريليردي، يئتيشديرديکلري محصولون 50% ايسه اونلارا قاليردي).

7. تورپاغي اولان آزاد کندليلر (اونلار ناغد پول شکلينده اولان تؤيجو ايله بيرليکده، يئتيشديرديکلري محصولون بير حيصه‌سيني ده خانا وئريرديلر).

8. سرحدچيلر (شين، داشاغيل، فيلفيلي و بعضي سرحد کندلرينده ياشايان لزگيلر واختيله شکي خاني طرفيندن داغيستاندان، ياخود قوبادان کؤچورولموشدور، اونلارين مسکولاشديقلاري کندلر داغيستانا گئدن داغ يوللاري‌نین اوستونده ايدي، اونلار همين يوللاري قورومالي، همين يولارلا داغيستاندان ائديلن باسقينلارين قارشيسيني آلمالي ايديلر و بونا گؤره ده وئرگي و تؤيجودن آزاد ائديلميشديلر).

شکي خانليغي‌نین پولو – چوُلوُق

اسماعیل خا‌نین دؤورونده شکي خانليغيندا پول ايصلاحاتي کئچيريلميشدي. لاکين 1819-جو ايله عاييد سنددن معلوم اولور کي دؤوريه‌ده اساساً محمدحسن خا‌نین پوللاري ايشله‌نيب (شکي خانليغي‌نین لغو ائديلمه‌سيندن خئيلي سونرا دا محمدحسن خا‌نین پوللاري دؤوريّه‌ده قاليب!) 1819-جو ايله عاييد سندده گؤستريلير کي، 1 گوموش روس ماناتي "чулук" آدلانان 13 کؤهنه، ياخود اسماعیل خا‌نین 8 يئني شکي عباسي‌سينا و 20 ميس قپيگه (8 مانات 20 قپيک) بارابر ايدي. بازارا اويغون اولاراق مزنده دگيشيردي، 1819-جو ايلده 1 روس چئروونونا 38 کؤهنه عباسي وئريرديلر. کؤهنه عباسي، داها دوغروسو چولوک ايسه 20 قپيک ميس پول قيمتينده ايدي. اسماعیل خا‌نین يئني عباسيلاري ايله ايسه 1 روس چئروونونا 25 و 10 قپيک ميس پول (25 مانات 10 قپيک) وئريرلر. يئني عباسيلار 30 ميس قپيگه برابردير. و روسون 1 چئروونو يئرلي ميس پوللا 7 مانات 60 قپيکدير. دئمه‌لي،

محمدحسن خا‌نین 1 گوموش چولوغو (عباسي‌سي) = 20 دنه ميس قپيگي؛

اسماعیل خا‌نین 1 گوموش چولوغو (عباسي‌سي) = 30 دنه ميس قپيگي؛

1 روس چئروونو = محمدحسن خا‌نین 38 گوموش چولوغونا (عباسي‌سينا)، اسماعیل خا‌نین 25 گوموش چولوغونا (عباسي‌سينا) + ميس 10 قپيگي، ياخود ميس 760 قپيي، ياخود 7 مانات 60 قپيگي؛

1 روس ماناتي = محمدحسن خا‌نین 13 گوموش چولوغونا (عباسي‌سينا)، ياخود اسماعیل خا‌نین 8 گوموش چولوغونا (عباسي‌سينا)+ ميس 20 قپيگي، ياخود ميس 260 قپيي، ياخود 2 مانات 60 قپييه.

لاکين 1819-جو ايله عاييد سنددن گؤرونور کي شکي خانليغيندا ماليّه حسابلاري گوموش چولوقلا يوخ، ميس قپيکله و بو قپيکلرين 100 ميثلي اولان شرطي ماناتلا آپاريليرميش. مثلا، 320 قپيگي، 3 مانات 20 قپيک کيمي يازيرديلار. بوندان باشقا، خانليغين اهاليسي هم ده خا‌نین خزينه‌سينه چئروونلا تؤيجو اؤده‌ييردي.

آذ-ویکی پدیا- دن آلینیب

کؤچورن: عباس ائلچین

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۹ |