عيرق، ائتنوس و میلّت 
فريد علي اکبرلي 
 

بعضاً اينسانلار میلّت، ائتنوس و عيرق مفهوملاريني سهو ساليرلار. حالبوکي بونلار بير-بيريندن فرقلي آنلاييشلاردير. 

اينسان عيرقلري 
    بيولوژي مفهوم اولان عيرق اينسانلارين آناتوميک، فيزيولوژي خوصوصيتلريني بيلديرير. اينسانلار فيزيکي جهتدن بير-بيريندن فرقلنن تيپلر، يعني عيرقلره بؤلونور. عيرقين ديل، عادت-عنعنه و میلّي مدنیّتله هئچ بير علاقه‌سي يوخدور. موختليف عيرقلرين نوماينده‌لري بير-بيريندن دري‌نین رنگي، بدن قورولوشو، کلّه، دوداق، بورون و گؤزلرين فورماسي کيمي صيرف فيزيکي خوصوصيتلرله فرقله‌نير. 
   کلاسيک تصنيفاتا گؤره اوچ بؤيوک عيرق وار: آوروْپوْید(avropoid)، نئفروْید(neqroid) و موْنقوْلوْید(monqoloid). لاکين موعاصير زاماندا بير چوخ عاليملر آوسترالوْيدلري(avstraloid) (اوستراليا آبوْريگئنلريني، پاپوُاسلاري)، آمریکانوْيدلري (آمریکا هيندولاريني) و کوْيسان عيرقيني (بوشمئنلري و قوْتتئنتوْتلاري) آيريجا عيرقلر سيراسينا داخيل ائديرلر. بئله‌ليکله ده بؤيوک عيرقلرين سايي آرتاراق آلتي‌يا چاتير. بؤيوک عيرقلرين ترکيبينده بير سيرا کيچيک عيرقلر و يا آنتروپولوژي تيپلر وار (قافکازيوْن، پوْنتي، دينار، کاسپي، پامير-فرقان تيپلري و س.). 

بؤيوک عيرقلر: 1 - نئفروْید، 2 - موْنقوْلوْید، 3 - آوروْپوْید، 4 - آوسترالوْيد، 5 - آمریکانوْيد. 

 

دونيا عيرقلري 
عيرقي جهتدن قاريشيق خالقلار دا وار: مولاتلار (آوروْپوْید و نئفروْیدلرين قاريشيغي)، آوروْپوْید-موْنقوْلوْید مئتيسلري (مرکزي آسیا خالقلاري‌نین اکثريتي) و س. 

تام معنادا "تميز" عيرقلر يوخدور. عيرقي جهتدن نيسبتاً يئکجينس ساييلان خالقلاردا دا باشقا عيرقلرين قاريشيغي اولا بيلر، لاکين بو قاريشيق جوزي‌دير. مثلا، آوروْپوْید عيرقينه عاييد بير خالقين نوماينده‌لري آراسيندا بعضاً موْنقوْلوْید و حتّي نئفروّید عيرقلري‌نین علامتلريني داشييان آداملارا راست گلمک اولار. 
   بئله‌ليکله، عيرقين ديل و مدنیّتله بيلاواسيطه علاقه‌سي يوخدور. هر بير خالق موعين بير عيرقه عاييددير، آما اؤزو عيرق دئييل. دونيادا مينلرله خالق و طايفا و جمعي 6 عيرق وار. اونا گؤره ده شيفاهي نيطقده و بعضاً مطبوعاتدا راست گليديگيميز آشاغيداکي ايفاده‌لر غئيري-عئلمي و يانليشدير: "آذربايجان عيرقي" ،"فارس عيرقي" ،"عرب عيرقي" ،"روس عيرقي" ،"اينگيليس عيرقي" ،"تورک عيرقي" و س. بو کيمي عيرقلر مؤوجود دئييل. 
   مثلا، تورک عيرقي يوخدور، چونکي تورک خالقلاري (قازاخلار، آذربايجانليلار، ياکوتلار، اؤزبکلر و س.) موختليف عيرقلره عاييددير (آوروْپوْید و موْنقوْلوْید). بونونلا ياناشي "توُران عيرقي" ياخود "توران کئچيد عيرقي" آنلاييشي مؤوجوددور. بو تئرمين هم آوروْپوْید، هم ده موْنقوْلوْید عيرقلري‌نین خوصوصيتلريني داشييان مرکزي آسیا اهاليسينه (قازاخلارا، قيرغيزلارا، آلتايليلارا، تيواليلارا، اؤزبکلرين بير قيسمينه و س.) عاييددير. توران عيرقي "جنوبي سيبير عيرقي" آدي ايله ده معلومدور. صؤحبت کيچيک عيرقدن، يعني آنتروپولوژي تيپدن گئدير. 
   موعاصير قازاخلاردا 70% موْنقوْلوْید و 30% آوروْپوْید عيرقلري‌نین علامتلري واردير. تورک‌ديللي ياکوتلار ايسه بوتؤولوکله موْنقوْلوْید عيرقينه عاييددير. اونلاردان فرقلي اولاراق، تورکيه و آذربايجان تورکلرينده، ائلجه ده تورکمنلرين اکثريتينده موْنقوْلوْید عيرقي‌نین علامتلري يا يوخدور، يا دا چوخ ضعيفدير و نادير حاللاردا تظاهور ائدير. بو خالقلار آوروْپوْید عيرقينه عاييددير. 
   "عرب عيرقي" ده يوخدور - عربلرين اکثريتي آوروْپوْید عيرقي‌نین جنوب قولونو تمثيل ائدير. لاکين بعضي عرب خالقلاريندا نئفروّید عيرقي‌نین قاريشيغي دا وار. سوریه، يمن، سودان و ميصير عربلري آنتروپوژي باخيمدان بير-بيريندن فرقله‌نيرلر. سوريه و لوبنان عربلرينده زنجي عيرقي‌نین قاريشيغي، دئمک اولار کي، يوخدور. ميصير عربلرينده بئله قاريشيق وار، يمن، سومالي، سودان عربلرينده ايسه بو قاريشيغين نيسبتي داها دا يوکسکدير. 

ائتنوس 
   عيرقدن فرقلي اولاراق، ائتنوس ديل و مدنیّتله باغليدير. عئيني ديلده دانيشان و اورتاق مدنیّته ماليک اولان توپلوما ائتنوس دئييلير. دئمک اولار کي، ائتنوس قبيله‌‌نین داها ايري فورماسيدير. بير چوخ حاللاردا ائتنوسلار حيات طرزي، ديل و مدنیّت باخيميندان بير-بيرينه ياخين قونشو قبيله‌لرين بيرلشمه‌سي نتيجه‌سينده يارانير. 
   ائتنوسون ائتنيک شوعورو اولا دا، اولمايا دا بيلر. يعني، ائله ائتنوسلار وار کي، ديل و مدنیّت باخيميندان واحيد بير خالق اولسالار دا، طايفا دونياگؤروشو سويّه‌سينده قالديقلارينا گؤره، ائتنيک بيرليکلريني حيس ائتميرلر، يا دا ضعيف حيس ائديرلر. بو، همين خالقلاردا ائتنوگئنئزين (واحيد خالقين فورمالاشما پروسئسي‌نین) تام يئکونلاشماماسي ايله باغليدير. بونا باخماياراق، عومومي ديلده دانيشان و اورتاق مدنیّته ماليک اولان توپلوم، ائتنيک شوعورا ماليک اولوب-اولماماسيندان آسيلي اولماياراق، آيريجا ائتنوس حساب اولونور. 

میلّت 
"میلّت" مفهومونون موختليف يوزوملاري مؤوجوددور. نظریه‌لرين اکثريتيني عومومي‌لشديريب دئمک اولار کي، میلّتين ايکي نؤوعو اولور: ائتنيک میلّت ياخود ائتنوميلّت (ائتنوسون يئتکين فورماسي) و سياسي میلّت (عومومي وطنداشليق اساسيندا بيرلشن توپلوم). سووئت ايتتيفاقيندا قبول اولونموش نظریه‌يه گؤره "ائتنوس" و "میلّت" بير-بيرينه ياخين آنلاييشلاردير: میلّت ائتنوسون داها ايري و اينکيشاف ائتميش فورماسيدير. بير چوخ پوست سووئت و دونيا اؤلکه‌لرينده، او جومله‌دن آذربايجاندا، "میلّت" سؤزو محض بو معنادا، يعني ائتنيک موستويده يوزولور. 
میلّتچيليگه گلديکده، بوتون دونيادا "میلّت سئوگيسي" معناسيندا باشا دوشولن "میلّتچيليک" مفهومو دا س‌س‌ري-ده منفي معنادا، شووينيزم آنلاميندا يوزولوردو. اونون موثبت عوضي کيمي "وطنپرورليک" ايفاده‌سي تکليف اولونوردو. حالبوکي، بونلار فرقلي مفهوملاردير: وطنپرورليک وطني، میلّتچيليک ايسه میلّتي سئومک دئمکدير. سووئتلردن قالميش بو ياناشما ايندي ده آذربايجاندا ياشاماقدادير: بعضي اينسانلار، خوصوصن ياشليلار، هله ده "میلّتچيليک" سؤزونه منفي ياناشير. 
   ائتنوميلّت نظریه‌سينه اساساً میلّت ديل، قان و سوي‌کؤک بيرليگي اساسيندا فورمالاشير. بو باخيمدان، میلّي شوعور يئتکين میلّتي فرقلنديرن ان اساس جهت حساب اولونور. ائتنوسون ائتنيک شوعور اولا دا، اولمايا دا بيلر، میلّتده ايسه میلّي شوعورون اولماسي موطلقدير. توپلومدا میلّي شوعورون اولماماسي، اونون میلّت کيمي تام فورمالاشماماسي‌نین گؤستريجيسي حساب اولونور. 
   غرب دونياسيندا "میلّت" آدي آلتيندا داها چوخ "سياسي میلّت" نظرده توتولور. ائتنوسدان فرقلي اولاراق، سياسي میلّت ديل، قان و سوي‌کؤکله يوخ، وطنداشليق و دؤولتچيليک عاميللري ايله باغليدير. وطنپرورليک و وطنداشليق حيسّلري اطرافيندا بيرلشن ايسته‌نيلن آوروپا دؤولتي‌نین اهاليسي، ائتنيک منسوبيتيندن آسيلي اولماياراق، همين دؤولتين میلّتيني تشکيل ائدير. 
سياسي میلّتين ايچينده موختليف ائتنوسلارين نوماينده‌لري اولا بيلر. بو باخيمدان "سياسي میلّت" آنلاييشي دؤولتچيليک، سووئرئنليک، وطنداشليق و وطنپرورليک مفهوملاري ايله باغليدير. 
بئله‌ليکله، ائتنوميلّتدن (قان، ديل، سوي‌کؤک اورتاقليغي اوزرينده قورولان توپلوم) فرقلنن "سياسي میلّت" مفهومو مؤوجوددور. موستقيل دؤولتي اولان هر بير اؤلکه‌‌نین بوتون چوخ‌ميلّتلي وطنداشلاري همين اؤلکه‌‌نین "سياسي میلّتيدير". سياسي میلّت فرقلي سوي‌کؤکو اولان، موختليف آنتروپولوژي جيزگيلر داشييان اينسانلاري بيرلشديره بيلر. موختليف ائتنوسلاردان عيبارت اولان سياسي میلّته "پولي‌ائتنيک میلّت" ده دئييرلر. بؤيوک سياسي میلّتلرين اکثريتي پولي ائتنيکدير. 
مثلا، "آمریکا ائتنوسو" ايفاده‌سي يانليش ايفاده‌دير. بئله بير ائتنوس يوخدور، موختليف ائتنوسلاردان عيبارت آمریکا میلّتي، ياخود خالقي وار. غربده چوخ واخت "خالق" (people) سؤزو "میلّت" (nation) سؤزونون سينونيمي کيمي ايستيفاده اولونور. يعني، اونلاردا "آمریکا خالقي" و "آمریکا میلّتي" ايفاده‌لري عئيني معنا داشييير. 
   سياسي میلّتين میلّتچيليگي ده باشقادير. اؤلکه‌‌نین و اونون چوخ‌ميلّتلي وطنداشلاري‌نین منافئع و ماراقلاري‌نین قورونماسينا يؤنلن بو میلّتچيليک ائتنيک خاراکتئر داشيمير. 
بونونلا دا عيرق، ائتنوس، خالق، میلّت، ائتنوميلّت و سياسي میلّت آنلاييشلاري و اونلارين آرالاريندا اولان فرقلر حاقيندا قيسا ايجمالي تاماملاييرام.

قایناق: Mədəniyyət və Etnoqrafiya Portalı

کؤچورن:عباس ائلچین

 

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۸/۰۳/۰۵ |