میرزه علی‌اکبر صابیرين آزادليق حاقيندا فلسفي دوشونجه‌لري   

موستقيل آغايئو 

  فلسفه دوکتورو،  آمئا فلسفه، سوسيولوگييا و حوقوق اينستيتوتونون آپاريجي علمي ايشچيسی،   

کؤچورن: عباس ائلچین

  آچار سؤزلر:  

آزادليق، پوئزييا، حوقوق، حاکيم صینیف، خالق کوتله‌لري، اينقيلاب، عدالت، وطنداش. 

       تاريخي يارادان، جمعيتين اينکيشافيني تامين ائدن زحمتکئش اينسانلارين آزادليغي مسله‌سی بوتون موترقّي فيکيرلي آداملارين فيکريني، ذهنيني، دوشونجه‌سيني مشغول ائتميشدير. میلّیتيندن، ديليندن و دينيندن آسيلي اولماياراق، جمعيتده موعين مؤوقئع توتان، جمعيتين ازيلن، ايستيثمار اولونان طبقه‌لري طرفيندن چيخيش ائدن هر بير ساغلام دوشونجه صاحیبي ظولم و ايستيثمار آلتيندا اينله‌ينلر اوچون آزادليغين نه دئمک اولدوغونو دريندن باشا دوشور، بو ايشه، هانسي يوللارلا اولورسا-اولسون، باجارديغي قدر کؤمک ائتمگي اؤزونون موقدس بورجو حساب ائدير. 

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۴/۰۷/۲۷ |

گوراوْغلی‌نینگ دؤره‌یشی (تورکمنچه) 

  
Göroglynyň Döreýşi     

   Gadym zamanlarda Çandybil diýen bir ýurt bardy. Ol ýurtda beýik-beýik dört dag bardy. Onsoň oňa Çardagly Çandybil hem diýýärdiler. Halkynyň köpi çarwady, düýe, at, garamal bakardy, Aral derýasyndan suwa ýakardy, Özi türkmeklerdi. Häkimine Jygaly beg diýerdiler.
Onuň,Genjim beg, Mömin beg, Ady beg diýen ogullary bardy. Genjim aýallydy, mallydy ýöne gaty gysganç-dy. Ol malyny köpeldip, başga ýurtlar bilen söwda ederdi. Zadyny özi iýip-içmezdi, başga dogan-garyadaş, dost-ýarlaryny çagyryp, hezzet-hormat etmezdi. Her günde goýun-geçisiniň sürülerinde ençemesini möjek ýaryp, gara läş edip giderdi. Şonda-da Genjim olary çopana bermezdi.
Mömin bolsa ne sag, ne dälidi, üstesine-de gözi şulludy.Onuň özi juwana ýaly, işleýşi eşek ýaly, iýşi sygyr ýaly. Däliligi tutanda, aglamaly ýerde gülübirdi. Biri bir zat sorasa, turup ötägiderdi. Muny öýlendirjek bolsalar, ilki özi almady,soň bolsa oňa gyz beren bolmady.Muňa bolsa onun kellesiniň kel ýany hem gijemedi.
Şunlukda, bu öýlenmän galybersin.
Ady begiň gözi gyrgynyňky, gulagy hüwiniňki ýaly-dy, murtlary garlawajyň ganaty ýaly jaýtaryşyp durdy. Özi akylly-başlydy. Bir zady diline alsa, şony etmän goýmazdy. Onsoň, munuň, ýanyna bir topar horlanyp ýören galyň batyr ýigitler üýşüp başlady. Olar:
— Ady beg,sen bir gaýratly goç ýigit,bir ýerde karar tapyp bilmän ýören adam, gel, sen bizi ýanyňa al, biz seniň aýdanyňdan çykmaly! Bolýarmy?!– diýdiler.
Ady bege-de geregi şolar ýaly adamlar. Olaryň kyrk sanysyny ýanyna kabul edip aldy. Jygaly begiň ýaşy bir çene baran. Onsoň ol: «Meniň ogullarymyň içinde iň bir kemallysy şu — Ady begim. Gel, indi şuny öz ornumda goýaýyn» diýip, Ady begi ýurda soltan etdi.
Indi bu söz bu ýerde galybersin, Habary başga ýerden eşideliň.
Arabystan ýurdunyň Reýhan Arap diýen bir patyşasy bardy. Ol günlerde bir gün Şirwan welaýatynyň patyşasynyň gyzy Gülendam perä aşyk bolup, mekanyndan çykyp ugrady. Az ýöridi — köp ýöridi, bir näçe gün ýol ýöridi. Patyşanyň, dergähine baryp arz wagty arza durdy.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۴/۰۷/۲۷ |

 Maqtımqwlı – türkimen jırınıñ düldüli

Türkimen ädebietiniñ klassigi, ğwlama filosof, ğalım Maqtımqwlı — öz zamanınıñ qoğam qayratkeri bolğan twlğa. Onıñ esimi älemge äygili Farabi, Biruni, ibn-Sina, Horezmi sındı ğalımdardıñ, Hayyam, Firdousi, Nizami, Dehlevi, Saadi, Hafiz, Jämi, Nauai, Fizuli, Abay sındı aqındardıñ esimimen qatar twradı. Jırdıñ pırağı tärizdi bolğan oğan zamandastarı «Fragi» degen laqap at ta taqqan.

Maqtımqwlı Pırağı 1733 jılı Türkimen-Horasan taularınıñ batısındağı Etrek özeniniñ boyında, Hajıgovşan degen auılda tuğan. Äkesi Dövletmämed Azadi belgili aqın, ğalım bolğan. Maqtımqwlı 1783 jılı 50 jasında dünieden ötken. Soğan qaramastan artında mol mwra qaldırğan. Onıñ jauhar jırların qazaq tilinde alğaş ret Ğali Ormanov pen Ğafu Qayırbekov söyletti. Aqınnıñ olar audarğan öleñderi 1959 jılı Qazaqtıñ memlekettik körkem ädebiet baspasınan «Maqtımqwlı. Tañdamalı öleñder» degen atpen şıqtı.

Şığıs şınarları qatarlarınan orın alğan şayır İrandağı Aqtoqay degen jerde mäñgilik tınıstap jatır.

 Bar şığar

Künde jüz mıñ ol düniege ketkenmen,

Bwl düniege kelgender de bar şığar.

Jüz mıñ aqmaq jönin bilmey ötkenmen,

Tüzu jolğa tüskender de bar şığar.

Jüz mıñ däureş* eldi şarlap jürgende,

Tağat etip talay jandar jürgende,

Talay jerde jılap, zarlap jürgende,

Talay jerde külgender de bar şığar.

Aralasañ dünieniñ jan-jağın,

Alısıp twr adal, aram, aruaq, jın.

Talay jandar tamaq izdep jürgende,

Talay qarıq bolğandar da bar şığar.

Wğımsız jar, añdamas er key-keyde,

Keş swrasañ, erteñ aytam demey me.

Su Süleymen, er Rüstem şerlerge

Qwr siınıp qalğandar da bar şığar.

Maqtımqwlı, köñiliñe qayğı alma,

Bwl bir uaqıt qattı tigen mañdayğa.

Aytqanıñdı wqpadı dep sarğayma,

Dünie keñ ğoy, añğarğandar bar şığar.

* Däureş – däruiş, duana, kezbe mağınasında.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۴/۰۷/۲۷ |

 مختومقولو فراقي و  18. عصرده اوغوز تورکلري‌نين ادبياتي

  پاشا علی اوغلو 

 فيلولوگييا عئلملري دوکتورو 

  تورکمن خالقي‌نين ان بؤيوک شاعيري، بوتون تورک خالقلاري ادبياتي‌نين ان گؤرکملي نوماينده‌لريندن بيري مختومقولو فراقي خالق شئعیري ايله کلاسيک شئعیر عنعنه‌لريني بيرلشديرن صنعتکارلارداندير. دؤولتمند آزادي و نورمحمد قريب عندليبين سيماسيندا تورکمن ادبياتيندا اؤزونو بيروزه وئرن بو جريان مختومقولو فراقي‌نين شخصينده اؤز زيروه‌سينه چاتميشدير. مختومقولو شئعیري رئاليزمه، حيات گئرچکليگي‌نين رئاليست تصويرينه مئيل ائدن تورکمن پوئزيياسي‌نين ان پارلاق صحيفه‌سيدير. م.فراقي ياراديجيليغي خالقين حيات طرزي، معیشتي، سئوينج و کدري ايله سيخي صورتده باغلي اولان، اصلينده تورکمن خالقي‌نين ائنسيکلوپئديياسي اولان بؤيوک صنعتکاردير. شاعير تورکمن خالقي‌نين حياتي‌نين ان چتين، ضيديتلرله دولو، داخيلي چکيشمه‌لرين، اؤلکه‌لرآراسي موناقيشه‌لرين  گئتديگي بير دؤورده ياشاييب-ياراتميش، هميشه قلبي خالقي‌نين قلبي ايله بير وورموش، اونون سئوينج و کدرينه شریک اولموشدور. ياشاديغي دؤورون حاقسيزليقلاريني، عدالت‌سيزليکلريني آمانسيز تنقيد هدفينه توتان، خالقيني آزاد، خوشبخت گؤرمک ايسته‌ين، تورکمنلره داخيلي چکيشمه‌لره سون قويوب، وطني دوشمن تاپداغي آلتينا دوشمه‌يه قويماماغي، اؤلکه‌ني بير يومروق کيمي بيرلشيب مودافيعه  ائتمگي تؤوصييه ائدن، سؤزون اصل معناسيندا ميلّي شاعيردير.   

.......

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۴/۰۷/۱۲ |

ائتروسک‌لر تورک‌مو؟ 

Etrüskler Türk  mü?

Günümüzde ‘Etrüskler Türk  mü?’ sorunsalı bulunmaktadır hala.Bir taraf ‘Etrüskler Türk’tür.’ derken diğer taraf ise ‘Etrüskler Türk değildir.’ diye tartışmaktadırlar.Bu sorunsalı çözmek için bu yazıyı hazırladım.Bu yazıyı hazırlarken konuyu gerçekçi ve nesnel bir biçimde değerlendirdim.Şimdiden iyi okumalar! 

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۴/۰۷/۱۲ |

عصرلرین، نسیللرین یادیگاری آنا دیلیم! 

سئوینج حسنلی

 " بیر میلّتین مالینی، دؤولتینی و حتّی وطنینی  الیندن آلسان اؤلوب ایتمز، آمّا دیلینی آلسان محو

  اولار و اوندان بیر نیشان قالماز "  

  اوشینسکی 

    آنا دیلی! عصرلردن، نسیللردن بیزه یادیگار قالان، ایللر اؤتسه ده اینسانی عظمتلی بیر قووّه ایله اؤزونه چکن بیر سِحر، بیر افسون! آنا دیلی! آنامیزین بئشیگیمیز باشیندا بیزه لای-لای دئدیگی حزین بیر نغمه ! ننه‌لریمیزین شیرین-شیرین ناغیل دئدیگی حیکمتلی بیر سؤز! 

      بیز دونیایا گؤز آچاندا ایلک کلمه‌لری بو دیلده ائشیتدیک. تانری بیزه ائله گؤزل نعمت باغیشلامیشدیر کی، بو نعمتی اوجا و عزیز توتماق، اونو یاشاتماق هامیمیزین بورجودور. 

      آذربایجان دیلی تورک دیللری آراسیندا سس و معنا اینجه‌لیکلرینه گؤره بوتون دیللردن سئچیلیر. دونیانین گلیب گئتمیشینی گؤرموش بابالاریمیز، ننه‌لریمیز، ائلجه گلیب کئچمه‌میش، گلیب بو دونیانین بو دیلده گؤزللیک، مودریکلیک دونونو بیچمیش، بو دیلده اینسانی، گؤزل اولان هر شئیی دونیانین یاشاری ائتمیشدیر. آزی مین ایللیک تاریخی اولان داغ شلاله‌سی کیمی صاف، بوللور کیمی ترتمیز آنا دیلیمیز خالقیمیزین فولکلورلا یوغرولموش تفکّور سوزگجیندن کئچیب جیلالانمیش و بو گون دونیانین 60 میلیوندان چوخ آذربایجان خالقی‌نین میلّی-معنوی ثروتینه چئویریلمیشدیر. آنا دیلی هر میلّتین معنوی وارلیغیدیر، اونون قول- قانادیدیر. هئچ بیر مادّی نعمت و ایمکانات آنا دیلینی عوض ائتمه‌یه قادیر دئییل. بیر میلّته مادّی دولانیشیق حوقوقو وئریب، اونون دیلینی الیندن آلماق میلّتی معنوی یوخ ائتمک، اریتمک، تاریخ صحنه‌سیندن ‌سیلیب آتماق دئمکدیر.

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۴/۰۷/۰۱ |