تورکلرين ابدي قايغيسي - آنا ديلي اوغروندا موباريزه

 آنار  رضا

       بوتون تاريخ بويو غربده ده، شرقده ده دؤولت، ايمپئراتورلوق، سلطنت، دين و حتّي خالق آنلاييشلاري اولموشدور. لاکين 18. يوزايلليگين آوروپا معاريفچي - ائنسيکلوپئديستلرينه قدر اينديکي معنادا میلّت آنلاييشي يوخ ايدي. هرچند، ان ائرکن تورک متنلرينده بو سؤزه راست گلمه‌سک ده، بو آنلاييشين معناجا آنالوقونو سئزيريک. ان ائرکن تورک متنلري "اورخون-يئني‌سئي آبيده‌لري" آدييلا تانينان رونيک يازيلاريدير. باهادير گولتکين‌-ين خاطيره‌سينه حصر اولونان ائپيتافييادا تورک بودونو (خالقي) خاطيرلانير. بورادا همين سؤز، ظنيمجه، يالنيز "خالق" آنلاييشيني دئييل، همچنين میلّت آنلاييشيني عکس ائدير. چونکي متنده محض میلّی کئيفیيّتلر آچيقلانير و محض همين کئيفيتلرين ايتيريلمه‌سينه گؤره گيلئي، تأسوف اؤز عکسيني تاپير.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۵/۱۱/۲۸ |

اعدام

جورج اوروئل

     هر کس گولوردو. حتّي حبسخانا موديري ده ايشاريردي. "ياخشيسي بودور، هامينيز چؤله چيخيب ايچکي ايچين" خوش بير شکيلده دئدي، "ماشيندا بير شوشه ويسکيم وار. اونو بوشالدا بيلريک." حبسخانانين بؤيوک قوشا قاپيسيندان کئچيب چؤله چيخديق. بيرمالي حاکيم بيردن، "آياقلاريندان چکمک" دئدي و اوجا سسلي قهقهه‌لره بوغولدو. هاميميز تزه‌دن گولمه‌يه باشلاديق.

      بيرمادا چوخ گوجلو ياغيش ياغان بير صاباح ايدي. ساريمتيل آلومينيوم فولقا کيمي سولغون بير ايشيق هوندور ديوارلارين اوزريندن حبسخانانين حَيَطينه دوشوردو. کيچيک حئيوان قفسلرينه بنزر سيخ بارماقليقلارلا احاطه اولونموش اوتاقلارين قارشيسيندا گؤزله‌ييرديک. بو اوتاقلار تخميني دوققوز کوادرات مئتر گئنيشليگينده ايدي و ايچريده تاختا بير ياتاق ايله بير قاب ايچمه‌لي سودان باشقا هئچ نه يوخ ايدي. بعضي اوتاقلاردا سسسيز قابابوغدايي آداملار چييينلرينده آدياللارلا بارماقلاردان ياپيشميش حالدا اوتوروردولار. بونلار بير-ايکي هفته عرضينده آسيلاجاق گوناهکار محکوملار ايدي.

يازان : عباس ائلچین شنبه ۱۳۹۵/۱۱/۱۶ |

اؤزبک خالق ناغیلی:

حسن و زهره‌

Hasan va Zuhra

(Latin əlifbasında)

      بیر بار اېکن، بیر یۉق اېکن، قدیم زمانده بیر پاده‌چی چال بیلن کمپیر بار اېکن. اولر‌‌‌‌‌نینگ نصیبه‌، گولبهار و زلفيه دېگن اوچ قیزی بۉله‌ر اېکن. آیدن آی، ییلدن ییل اۉتیبدی، قیزلر‌‌‌‌نینگ بۉیی یېتیبدی. نصیبه‌ ییگیرمه‌ بیرگه‌، گولبهار اۉن تۉقّیزگه، زلفيه اۉن سکّیزگه کیریبدی.

   چال-کمپیر قیزلریگه ساوچی کېلمه‌گنی اوچون کېچه-یو کوندوز خفه‌ بۉلیب یوریشیبدی. کونلردن بیر کونی چال کمپیرگه قره‌ب:

- قریگن چاغیمیزده جوده‌ قیین احوالده قالدیک، بو اوچ قیز اۉغیل بۉلگنده بیزنی باقردی. هېچ بۉلمه‌سه‌ بولرگه ساوچی کېلسه هم میلی اېدی، او هم یۉق، — دېب زارلنیبدی.

کمپیر چالگه جوابه‌ن:

— بیز‌نینگ کسبیمیز قشّاق پاده‌چیلیک بۉلگنیدن کېین قیزلریمیزنی کیم هم آله‌ر اېدی؟ —  دېبدی. چال اۉیلب توریب، کمپیرگه بونده‌ی دېبدی:

— بیر مصلحت بار، قیزلریمیزنی اۉزیمیزگه اۉخشه‌گن کمبغلگه بېرسه‌ک دېیمن. اگر اولر معقول تاپسه، یېنگیل-اېلپی تۉی قیلیب، قیزیمیزنی بېره‌یلیک! چال‌‌‌‌‌نینگ بو مصلحتی کمپیرگه معقول توشیبدی.

يازان : عباس ائلچین شنبه ۱۳۹۵/۱۱/۱۶ |

Köruğlı – tutas türkiniñ bel balası

Axmet Alyaz

    Jwırda Türkïyanıñ Bolw qalasında «Köruğlı» dastanın äspettegen xalıqaralıq festïval’ ötti. Oğan bükil türkitektes elderdiñ ökilderi qatıstı. Osı orayda belgili jwrnalïst, zerttewşi Axmet Alyazdıñ tutas türkige ortaq «Köruğlı» tarïxï keyipkeri twralı zerttewin jarïyalağandı jön kördik.

Fol’klorda köp kezdesetin motïvterdiñ biri ¬ tañğajayıp jağdayda dünïege kelgen keyipkerge esim berw. Alayda keyipkerge at qoyu jeke motïv retinde fol’klortanwda arnayı zerttelmey keledi.

يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۳۹۵/۱۱/۰۸ |

Köroğlı

T. Qoñıratbay

 “Köroğlı”, Köruğlı, Körğulı – qaharmandıq xalıq éposı. Orta Azïya, Tayaw Şığıs, Kavkaz xalıqtarına ortaq fol’klorlıq eskertkişke aynalğan jırdıñ türli nusqaları türikmen, qaraqalpaq, özbek, qumıq, äzerbayjan xalıqtarında kezdesedi. Alğaşqı ülgileri 19 ğ-dıñ ayağı men 20 ğ-dıñ bas kezinde jarïyalanğan (1885, 1890, 1895, 1905, 1906, 1909, 1915). Qazaq tilinde 7 nusqası basılım körgen.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۵/۱۱/۰۷ |

بابور نامه

 ظهیرالدین محمد بابور: حياتي، شخصيتي و اثرلري

عسکر رامیز

کؤچورن: عباس ائلچین

«بوتون شرق فاتئحلريندن فرقلي اولاراق او چوخ-چوخ اينسان­پرور ايدي... آداملار اونون باره‌سينده باشقا معنادا نه دو­شونور­لرسه دوشونسونلر، بيز بو بؤيوک قلبلي و اونسيتجيل نهنگه درين رغبتله ياناشماقدان باشقا اونون حاقيندا هئچ نه دوشونه بيلمه‌ريک».

ب.ن.مورلئند.

«موسلمان هينديستا‌ني‌نين آقرار سيستئمي» کيتابيندان.

     معلوم اولدوغو کيمي، دونيا‌نين ان زنگين، کؤکلو ديللريندن بيري اولان تورک ديلي اوچ بؤيوک قروپا - اوغوز، قيپچاق و قارلوق قروپلا­رينا­ آيريلير. هر قروپ دا اؤز تاريخي اينکيشاف مرحلهسيندن آسيلي اولا­راق اؤزلوگونده بير نئچه قولا بؤلونور. مثلا، قارلوق قروپونا حاضيردا اؤز­بک، اويغور، ساري اويغور، سالار و ساير ديللر داخيلدير. واختيله مؤو­جود اولموش قاراخاني و چاغاتاي ديللري ايسه قار­­لوق تورکجه‌سي‌نين تاريخي ائتاپلاريدير. اوسته‌ليک، بو ديللرده زنگين اد­بيات يارانميشدير. قا­راخاني دؤنمينده ماحمود کاشغاري «ديوان لغات الترک»و، يوسيف بالاساغونلو ايسه «قوتادغو بيليگ»ي يازميشدير. بونلار اورتاق تورک اد­بياتي‌نين و تورک دونياسي‌نين تمل اثرلريدير. چاغاتايجادا دا تورکلوک اوچون بؤيوک اؤنم داشييان اثرلر قلمه آلينميشدير.

      20. عصرده قارداش تور­کييه‌‌نين هومانيتار عئلملر ساحه‌سينده يئتيرديگي ان بؤ­يوک شخصيت اولان اورديناريوس پروفئسسور مهمت فواد کؤپرولو چا­­غاتاي تورکجه­سيني «مونقول ايستيلاسيندان سونرا چينگيزين اؤولادلاري طر­فيندن قو­رولان چاغا­تاي، ائلخاني و آلتين اوردو ايمپئراتورلوقلا­ري­‌نين مدني مرکزلرينده 13-14 عصر­لر­ده اينکيشاف ائدن و تئیموريلر دؤو­رونده، بيلخاصه 15. عصرده، کلاسسيک بير ماهيت آلا­راق زنگين بير ادبيات يارادان ادبي اورتا آسییا لهجه‌سي» کيمي سجييه‌لنديرميشدير. تورکجه‌‌نين بو قولوندا شککاکي، لوطفي، عطایي، خو­جندي، سارايي، خوارزمي، حسین بايقارا، قوطبي، عليشير نوايی، بايرام خان، ابولغازي باهادير خان و اونلارجا قلم صاحيبي اؤلمز اثرلر يا­راتميشلار. بونلارين آراسيندا شانلي تورک حؤکمداري و دؤو­لت خا­دیمي، بابوريلر دؤو­لتي‌نين و يا بؤيوک موغول ايمپئريياسي‌نين بانيسي، شاعير، ناثير، تاريخچي، جوغرافيياچي، ائتنوقراف، ائنسيکلوپئديک ذکا صاحيبي قاضي ظهیرالدین محمد با­بور شاهين خوصوصي يئري وار.

يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۳۹۵/۱۱/۰۱ |