بولود قاراچورلو (سهند)-ین حیاتی و یارادیجیلیغی

 "طالعييمه سن باخ! دوشونجه‌لريم ياساق، دويغولاريم ياساق!.."

     گونئی آذربايجان ادبییّاتي‌نین گؤرکملي سيمالاري آراسيندا يئر آلان قلم صاحيبلريندن بيري ده بولود قاراچورلودور. هله سووئتلر زاما‌نیندان هم آرازين او تاييندا، هم ده بو تاييندا سهند لقبي ايله مشهور اولان شاعير ادبییّات خزينه‌ميزه گؤزل نومونه‌لر بخش ائتميشدير.
     بولود قاراچورلو سهند 1926-جي ايلده ماراغا شهرينده آنادان اولموشدور. شاعيرين اصلي قاراچورلو طايفاسينا منسوب ايدي. قديم يازيلي قايناقلارا گؤره، گؤي‌تورک دؤولتيني يارادان ايکي طايفا خوصوصي قيلينج بوراخيردي. هر طايفا دا ايستحصال ائتديگي قيلينجا اؤز آديني وئرميشدي. طايفالاردان بيري‌نین آدي "بيلگه تکیني" ،ديگري ايسه "قاراچوري" ايدي. هر ايکي طايفا طرفيندن بوراخديقلاري قيلينجين اوستونده اؤز نيشاني خوصوصي شکيلده حک اولونوردو. او زامان گؤي‌تورک ايمپئريياسي‌نین سرحدلري آذربايجاني دا احاطه ائديردي. سهندين نسلي ده گؤي‌تورکلري يارادان همين قاراچوري طايفاسينا گئديب چيخير. عاييله‌سيندن بحث ائدن سهند دئييردي کي، آتاسي "اَيري-اويرو بير خطله اؤز آديني جيزمالاردي، طايفادا آغ-قارادان باشي چيخان تکجه آناسي ايدي کي، او دا دوز-غلط، فقط قوران اوخوياردي". بونونلا بئله، واليدئينلري اونا بؤيوک بير مکتب اولموش، آتا و آناسي‌نین حئکايتلري يادداشينا هوپموش، اونون موکمّل بير شخص کيمي يئتيشمه‌سينده اؤنملي رول اويناميشدي.

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۶/۱۰/۲۴ |

دوه اورگی

عزیزه جعفرزاده

بير کندلي‌نين بيرجه دوه‌سي واردي. قونشوسونون دا دوه‌سيني امانتن گؤتوروب، ايکي دوه ايله کاروانا قوشولور. قاييداندا دوه صاحيبي گؤرور کي، اونون دوه‌سي الدن دوشوب:

-کيشي، قونشو حاقي سن منيم دومين باشينا نه گتيرميسن؟ اونو نه قدر يوکلميسن؟

-واللاه، قارداش، اؤز دوه‌مه نه قدر يوکله‌ميشمسه، سنينکينه ده او قدر يوک وورموشام.

-پيس باخميسان، ناوالاسين…

-واللاه، اؤز دوه‌مدن پيس باخميشامسا، بالام اؤلسون…

غرض، دوه دوشور اؤلور. کندين باش‌بيلنلري ييغيشيب دوه‌ني کسير، سويور، ايچ‌آلاتينا ديقّتله فيکير وئريب گؤرورلر کي، دوه هر جهتدن ساغلامميش، آنجاق بيرجه دوه‌نين اورگينده بالاجا آغ لکه وار.

-کيشي، دوزونو دئ، نئينميسن؟

-واللاه، اونو اؤز دوه‌مدن آييرماميشام. تک بيرجه دفعه توز بورولغانيندا اونلاري اوز-اوزه ياتيرديب، اؤزوم ده آرالاريندا گيزلنميشم، اوچوموزون ده باشيميزين اوستونه ياش اؤرتوک آتميشام. بيرجه او اولوب کي، همين واختدا اوزومو اؤز دوه‌مه چئويرميشم. قوجالار:

-هه… دوه‌نين قلبينه صاحيبسيزليگي دَييب؛ اورگينه خال دوشوب. دؤزمه‌ييب…
کؤچورن: عباس ائلچین

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۶/۱۰/۱۷ |

سولطان مجيد غنی‌زاده
     آذربايجان میلّی ايدئياسي‌نین فورمالاشماسيندا موهوم رول اوينايان موتفکّيرلريميزدن اولان سولطان مجيد غنی‌زاده (1866-1937) تورکلوگه و ايسلاما موناسيبتده ده اؤزونه‌مخصوص يئر توتموشدور. هله، 1880-جي ايللرين سونلاريندان باشلاياراق آذربايجان تورکلري‌نین معاريفلنمه‌سي اوغروندا موباريزه‌يه باشلايان سولطان بَي بو دؤورده ديگر آذربايجان تورک موتفکّيري حبيب بَي ماحمودبيَوولا بيرليکده، 1887-جي ايلده باکيدا «روس-تاتار مکتبي» آدلي ايلک يئني تيپلي ايبتيدایي مکتبين اساسيني قويموشدور. چونکي بو دؤورده اساسن ديني عئلملري اؤيره‌دن مدرسه‌لر مؤوجود ايدي و اورادا دا درسلر يالنيز فارس و عرب ديللرينده حياتا کئچيريليردي. آنجاق يئني تيپلي مکتبده ايسه آذربايجان تورکجه‌سي اساس ديل کيمي تدريس اولونور، عئيني زاماندا بورادا دونيوي عئلملر (جوغرافييا، رياضيات،تاريخ و س.) تدريس اولونوردو.

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۶/۱۰/۱۳ |

Qora baliqcha

Samad Behrangiy

   Qishning chilla kechasi edi. Dengiz tubida keksa bir baliq o‘n ikki ming bolasi va nabirasini atrofiga to‘plab olib ertak aytib berayotgan ekan:
— Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, qadim zamonda kichkinabir irmoqda qora baliqcha onasi bilan birga yashar ekan. Irmoq baland tog‘dagi bir qoyadan chiqib vodiyning etaklarigacha oqib borar ekan. Ona-bola baliq irmoq tubidagi katta tosh tagini o‘zlariga uy qilib olishgan ekan. Toshni qoplagan yo‘sinlar uyning tomi vazifasini bajarar ekan. Baliqlar tunda yo‘sin ostiga kirib uxlashar ekan. Qora baliqcha bir marta bo‘lsa ham yo‘sinlar ostidan chiqib oy nurini ko‘rishni orzu qilar ekan. Ona baliq va mittivoy ertalabdan kechgacha bir–birini ortidan suzib aylanish bilan kun o‘tkazishar, ba’zida boshqa baliqlar bilan birga kichik irmoqda u yoqdan bu yoqqa suzib yurishar ekan.
Bola baliq o‘zini juda yolg‘iz sezar ekan. Chunki o‘n ming uvildiriqdan bor–yo‘g‘i shu qora baliqcha tirik qolgan ekan. Qora baliqcha bir necha kun g‘amgin bo‘lib qolibdi. Xuddi betob bo‘lgandek, u yondan bu yonga sekin-sekin suzib yurar, boshqa vaqtdayam xuddi shunday jimgina onasiga ergashib yuraverar ekan. Onasi mittivoyning ahvolidan tashvishlanar, tezroq tuzalib ketishini umid qilar ekan. Ammo qora baliqchaning dardi shunchaki o‘tkinchi bir dard emas ekan.
Mitti baliq bir kuni erta tongdan, hali quyosh chiqib ulgurmasdan onasini uyg‘otib:
– Oyijon, keling, biroz gaplashib o‘tiraylik, – debdi.
Onasi uyqusirab:
– Bolajonim, gaplashgani topgan vaqtingni qara-ya. Keyinroq gaplashsak bo‘lmaydimi? Agar xohlasang birga sayrga chiqishimiz mumkin, nima deysan? – debdi.
– Yo‘q, oyijon, sayr qilishni umuman xohlamayman. Men bu yerdan butunlay ketmoqchiman!

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۶/۱۰/۱۲ |

آز بوْیوُ

پروفئسور دوکتور فریدون آغاسی اوغلو

  «آذربايجان قديمدن تورکلرين اؤلکه‌سيدير» (ابن هشام)

      آذربايجان اؤلکه آدي‌نین کؤکونده‌کي آذر بوْی آدي‌نین يارانماسيندا اساس اؤزک اولان آز بوْیو تورک ائتنوسو ايچينده چوخ‌سايلي سويلاردان بيري ايدي. آزييا//آسييا آدينداکي پارالئلليک کيمي، آز ائتنونيمي‌نین ده آس واريانتي گئنيش ياييلميشدير. بئله ياييلما‌نین سببي آز/آس بوْیلاري‌نین واختيله قديم آذربايجاندان باتي، قوزئي و دوغو اؤلکه‌لره اولان کؤچو ايله باغليدير. اوچ-دؤرد مين ايلدير کي، بو بوْیلار تاريخي منبعلرده خاطيرلانير، لاکين اونلارين ائتنيک منسوبييتي باره‌ده عئلمي ادبييّاتدا هله ده توتارلي سون سؤز دئييلمه‌ميشدير، حالبوکي آز/آس حاقينداکي بلگه‌لر بؤيوک بير مونوقرافييا اوچون کيفايت قدر معلومات وئرير. گؤرونور، باشقا میلّتلرين عاليملري اوچون او قدر ده اهمييّت کسب ائتمه‌ين بو پروبلئمين چؤزولمه‌سي اوچون خالقيميزين و اؤلکه‌ميزين آدي‌نین يارانماسيندا موهوم يئر توتان بو بوْیلارين تاريخيني اؤزوموز اؤيرنمه‌لي‌یيک.

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۶/۱۰/۰۵ |

AZ BOYU

 Prof. Dr. Feridun  Ağasıoğlu

 «Azərbaycan qədimdən türklərin ölkəsidir» (İbn Hişam)

  Azərbaycan ölkə adının kökündəki azər boyadının yaranmasında əsas özək olan az boyu türk etnosu içində çoxsaylı soylardan biri idi. Aziya//Asiya adındakı paralellik kimi, az etnoniminin də as variantı geniş yayılmışdır. Belə yayılmanın səbəbi az//as boylarının vaxtilə qədim Azərbaycandan batı, quzey və doğu ölkələrə olan köçü ilə bağlıdır. Üç-dörd min ildir ki, bu boylar tarixi mənbələrdə xatırlanır, lakin onların etnik mənsubiyəti barədə elmi ədəbiyatda hələ də tutarlı son söz deyilməmişdir, halbuki az//as haqqındakı bəlgələr böyük bir monoqrafiya üçün kifayət qədər məlumat verir. Görünür, başqa millətlərin alimləri üçün o qədər də əhəmiyət kəsb etməyən bu problemin çözülməsi üçün xalqımızın və ölkəmizin adının yaranmasında mühüm yer tutan bu boyların tarixini özümüz öyrənməliyik.

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۶/۱۰/۰۵ |