سومئر متنلري‌نین آذربايجان و قوموق ادبياتينداکي ايزلري

علي شاميل

AMEA فولکلور اينسيتوتونون علمي ايشچيسي

کؤچورن:عباس ائلچین

 اؤزت:

    19-جو يوزايل‌ليگه‌دک قايناقلاردا قوموق ادبياتي ايصطیلاحينا راست گلينمير. قافقازي ايشغال ائدن روسييا موستملکه‌چيليگيني اوزون عؤمورلو ائتمک اوچون خالقلاري بؤلمک، بير-بيريندن آييرماق اوچون دورلو تله‌لر قوردو. يوزايللر بويو يازيلي ادبياتي بير اولان تورکلرين هر بؤلگه‌سي، هر قؤومو اوچون ديل، ادبيات، تاريخ ياراتماغا باشلادي. 1883-جو ايلده سانکت-پئتئربورقدا محمد افندي عوثمانووون يايينلاتديغي " Nokayski, kumukski reç " کيتابي قوموق لهجه‌سينده ايلک کيتاب ساييلسا دا، قوموقلاردان توپلانميش "مينکوللنون ييري" شومئر داستاني "بيلکاميس"لا، "ائنليگيم سئنليگيم ائشکيني آچ!" ناغيلي شومئرلرين کئچي قورد (بعض ده شير) موتيوي و آذربايجانداکي "شنگولوم، شونگولوم، منگولوم، آچ قاپيني من گليم" اوشاق ناغيليني، "بوز اوغلان" ناغيلي "کيتابي دده قورقود"داکي بامسي بئيرگي، "کور اوغلو" ناغيلي "کور اوغلو" داستا‌نیني خاطيرلادير.

     آذربايجاندا گئنيش ياييلميش "مليک محمد" ناغيلي‌نین، قوموق متنلري و شومئر گيل کيتابه‌لريندکي متنلرله اوخشارليغي آيريجا بير آراشديرما مؤوضوسو اولا بيلر.

    بو جور اوخشارليقلار فولکلوردا دئييل، يازيلي ادبياتدا دا جوخدور.

 آچار کلمه‌لر: شومئر متنلري، قوموق و آذربايجان تورکلري‌نین ادبياتلاري، مينکوللنون ييري، "بوز اوغلان" ناغيلي، عوموم‌تورک ادبياتي.

 گيريش

     محمد افندي عوثمانووون 1883-جو ايلده پئتئربورقدا چاپ ائتديرديگي کيتاب (عوثمانوو م. ،1883:174) قوموقجا ايلک ادبي نشر ساييلير. بو کيتابا نوقايلاردان و قوموقلاردان توپلانميش فولکلور نومونه‌لري و مؤليفي معلوم اولان شئعيرلر داخيل ائديلميشدير. سانکت-پئتئربورق اونيوئرسيتئتي‌نین شرقشوناسليق فاکولته‌سينده 1880-جي ايللره‌دک تورک ديلي درسي دئين م.ا.عوثمانوو کيتابي طلبه‌لره"اوخو کيتابي" کيمي نظرده توتوب.

  پروفئسور بکير چوبانزاده 1926-جي ايلده باکيدا قوموق ديلي و ادبياتيندان بحث ائدن بير سيلسيله مقاله يازيب. اونلارين بير قيسميني ژورناللاردا چاپ ائتديريب (چوبانزاده ب.،1925:29-31، سايي، 3). آز سونرا بو مقاله‌لري آذربايجان تدقيق و تحقیق جمعيتي‌نین نشرياتي عرب قرافيکالي اليفبا کيتابي کيمي چاپ ائديب. (چوبانزاده، 1926).«قوموق ديلي و ادبياتي تدقيقلري» آدلي 105 صحيفه ليک بو کيتاب دؤورو اوچون اولدوقجا ديرلي بير وسايت ايدي. آذربايجاندا اوزون ايللر قوموق ديلي و ادبياتي حاقيندا بو سويييه‌ده اثر يازيلمادي.

    آراشديريجي آفاق خورّم‌قيزي "آذربايجان مراسيم فولکلورو" (خورّم‌قيزي آ. ،2002) کيتابيندا بير نئچه دفعه‌ بکیر چوبانزاده‌دن بهره‌له‌نيب. او، ب.چوبانزاده‌دن ايستيناد يازير: "نيسبتن سون دؤورلرده چار ايراکلي‌نین جنازه‌سي اطرافيندا «çianuri » چالان آغيچي‌نین ديل دئييب آغلاماسي دا ماهيتي اعتيباريله تورکلرين يوغ تؤره‌‌نیني خاطيرلادير. (278؛ 53). قيرغيزلارين « jok toşuu»، قازاخلارين «joktau jilau» (245؛ 346)، چوواشلارين «sas kalarni» (158؛ 51)، کريم تورکلري‌نین «tokmak» آغي مراسيمي (326؛ 101) ده آذربايجانليلارين آنالوژي مراسيمي کيمي منشاييني آدي چکيلن تؤرندن گؤتورور". (خورّم‌قيزي آ. ،2002:135)

باشقا بير يئرده ايسه يازير: "قوموق آغيلاري - «viyax»لاردا بعضاً قارغيش اساسيندا قورولور:

درس اوخويقان مدرسه‌ن بوزولسون

کيتابلارين خار آياغينا يوزولسون

قلملارين قارا اؤزنگه آچيلسين (326؛ 101)" (خورم‌قيزي آ. ،2002:146)

و ياخود: "بوندان باشقا، قوموقلاردا قيزي ار ائوينه موشايعت ائدن شخصلرين «قودا-خاتين»، «قودا-قيزلار» آدلانديريلماسي (326؛ 101)، داغيستان ترکمه‌لرينده قيزي بَي آراباسينا قيز ائوي‌نین گلينلري‌نین اَيلشديرمه‌سي (138؛ 174) بو پئرسوناژين واختيله قادين سجيييه‌لي اولماسيندان خبر وئرير".(خورّم‌قيزي آ. ،2002:94)

    تورکولوق گوللو يوْل‌اوغلو دا آذربايجان مطبوعاتيندا قوموقلار، اونلارين مدنيتي و ادبياتي ايله باغلي بير سيرا ماراقلي مقاله‌لر چاپ ائتديرميشدير (يول‌اوغلو گ. ،1996: 23-29 فئورال).

    روسييا ايشغال آلتيندا ساخلاديغي خالقلار آراسيندا بؤلوجولوک سيياستي يئريتديگيندن اوزون ايللر قوموقلار ياشايان بؤلگه‌لردن توپلانان فولکلور نومونه‌لري عوموم‌تورک فولکلوروندان آيريلاراق قوموقلارين شيفاهي ادبياتي کيمي اؤيره‌نيلميشدير. بونا گؤره ده توپلاييجيلار خالق آراسيندا مؤوجود اولان نومونه‌لرين هاميسيني دئييل، محض «قوموقلارا عاييد اولان فولکلور نومونه‌لري»ني توپلاماغا و نشر ائتديرمه‌يه اوستونلوک وئرميشلر.

     توپلانميش نومونه‌لرين تصنيفاتيندا و ژانرلاري‌نین موعينلشديريلمه‌سينده ده فيکير آيريليغي، قاريشيقليق يارانميشدير. بئله‌ليکله، فولکلور نومونه‌سي‌نین فورماسيندان داها چوخ مؤوضوسونا گؤره تصنيفاتي موعين‌لشديريلميشدير. مثلا، «زحمت ييرلاري»، «ايگيت‌ليک ييرلاري»، «ايگيت‌ليک-تاريخي ييرلاري»، «تاريخي ييرلار»، «سيبير ييرلاري»، «تاپشورما يا دا ناصيقات ييرلاري»، «ماسخارا-ايريشخات ييرلاري»، «کازاک ييرلاري»، «هاشيک ييرلاري»، «اوْيلو ييرلار»، «آليشيپ آيتاهان ييرلاري» (کوميک خالقي، 2002) و س. باشليقلار آلتيندا آنتولوگييالاردا وئريلميش نومونه‌لرين بؤيوک بير قيسمي تورک خالقلاري فولکلورو اوچون خاراکتئريکدير. اونلارين بير قيسمي يالنيز قوموقلار ياشايان بؤلگه‌لردن توپلانديغينا گؤره قوموق فولکلورو آدلانديرماق اولار. حتّي قوموق آراشديريجيلاري‌نین توپلاديقلاري نومونه‌لر آراسيندا فرقلر اولدوغو کيمي، بؤلگو پرينسيپينده ده فرقلر واردير. آ.ک.عابدوللاتيپوو و آ.م.سولطانمورادوودان فرقلي اولاراق،عابدولحاکيم حاجييئو ييرلاري «ايگيدليک ائپوسو»، «ايگيدليک-تاريخي ييرلار»، «تاريخي ييرلار»، «باللادالار»، «قاننا قازاق ييرلاري»، «سيبير و توسناق ييرلاري»، «هاشيک ييرلاري»کيمي آييرير. (تورکييه، 2002، 21-107). آ.ک.عابدوللاتيپوو و آ.م. سولطانمورادوو «آنژيلي قيز»ي ايگيدليک ائپوسونا داخيل ائديرسه، عابدولحاکيم حاجييئو اونلارين فيکري ايله راضيلاشمير، «ژاواتني ييري»ني ايگيدليک ائپوسونا داخيل ائدير. بو دا بير داها اونو گؤستريرکي، آراشديريجيلارين موعين‌لشديرديکلري بؤلگولر، ژانرلار شرطيدير.

 1. قوموق فولکلور نومونه‌لرينده شومئر داستا‌نینين ايزلري

      قوموقلارين چاپ ائتديرديکلري ييرين بير قيسمين، يعني بؤلگه‌‌نین تاريخي شخصيتلري و حاديثه‌لري ايله باغلي اولانلارا باشقا تورک خالقلاريندا راست گلينمير. لاکين بونلاردا دا قديم تورک داستان، ميف و ناغيللارينداکي ايفاده‌لر، ائپيتئتلره و باشقا بديعي تصوير واسيطه‌لرينه راست گلمک اولور. آراشديريجيلار بديعي تصوير واسيطه‌لري‌نین اوخشارليغينا گؤره قوموقلاردان توپلانميش «مينکوللونو ييري»ني قديم شومئر (سومئر) داستاني «بيلقاميس»لا موقاييسه ائدير و اونو ان قديم قوموق فولکلور نومونه‌سي ساييرلار.«مينکوللونو ييري» بئله باشلايير:

مينکوللو اويده توُوان، قيردا اؤسگن،

هاپاي بوگون آرت ائلکه‌سين چاچ کسگن،

تووارلاغا ييميک توک بيتگن.

قاتين-قيزلاغا ييميک چاچ بيتگن

کوْرکونچلو تالالاقا کؤش تيکگن،

قابورقاسين قيي گئچگن…

(مينکوللو ائوده دوغموش، چؤلده بؤيوموش، هاراي،بو گون ساچلاري چييينلرينه تؤکولموش، داوار (قويون-کئچي) کيمي بد‌نیني توک اؤرتموش، قادين-قيز کيمي ساچ بيتيرميش (اوزاتميش)، قورخونج تالالاردا کؤشک تيکميش، قابيرغاسينا تزک کئچميش) (کوموک خالق ييرلاري، 1990 :13)

     «بيلقاميس» داستا‌نی‌نين قهرمانلاريندان ائنکیدو ايله مينکوللو آراسينداکي اوخشارليقلاري باشقا فولکلور نومونه‌لرينده ده تاپماق اولار. قوموقلاردان توپلانميش«ائنيليگيم، سئنيليگيم، ائشکيني آچ!» اوشاق ناغيلي ايله قديم شومئرلرده‌ کئچي-جاناوار (بعضن ده شير) احوالاتي ايله ده پارالئللر آپارماق اولار. (اوشاق، 1999:333) حتّي اونو دا سؤيله‌مک اولار کي، آذربايجاندان توپلانميش «شنگولوم، شونگولوم، منگولوم! آچ قاپيني من گليم!» ناغيلي ايله موقاييسه‌ده قوموقلاردان توپلانميش متنلرده کئچي‌نین بالالاري‌نین آدلاري شومئر متنلرينه داها ياخين سسله‌نير. بو ناغيللاردا کئچي بالالاريني خيلاص ائتمک اوچون قوردلا ساواشير و قاليب گلير.

«ژاواتني ييري»ندا قهرما‌نین اؤلوم ملگي ايله گؤروشو "کيتابي دده قورقود" داستانلاريندا دلي دومرولون عزرايل‌له گؤروشو عئيني تفکّورون محصولو اولدوغو کيمي عئيني قايناقدان بهره‌لنديگيني سؤيله‌مه‌يه ده ايمکان وئرير

    قوموق فولکلوروندا ميفلري ديلچيليک باخيميندان اؤيرنن اي.آ.خاليپايئوا دوکتورلوق ديسسئرتاسيياسيندا تانريلارا سيتاييش زاماني اوخونان بير نغمه‌ني وئرير:

گؤک تئنقريم گؤکتن ماغا

گؤک گؤزلريني آچيب باغا

گؤک‌چومان آولاقلاردا

گؤک چيجکلي تارلادا

گؤک چوخکئتلي بالاما

گؤک تئنقريم اؤزوم باغا.

(ماوي تانري گؤيدن منه، ماوي گؤزونو آچيب باخير، ماوي چؤللرده، ماوي چيچکلي تارلالاردا، ماوي کئچيلر اوتلايير، ماوي پالتولو بالالاري، ماوي تانريم يوکسکلردن باخير) (شاميل ع. ،2000:55)

    آراشديريجييا گؤره، بو نغمه قديم دؤورلرده يارانميش بير سيتاييش، ماگيک دوعا‌نین قاليغي، ياخود تانرييا حصر اولونموش مراسيمده اوخونان ماهنی‌نين بير پارچاسيدير. داغيستان رئسپوبليکاسي‌نین کاياخان بؤلگه‌سينده بير تانريخان آغاجي وار. بؤلگه‌‌نین اينسانلاري همين آغاجا تاپينيب قوربان کسيرلر. باخماياراق کي، بو بؤلگه‌ده اينسانلار يوز ايللردير ايسلام دينیني قبول ائتميشلر. 50 ايلدن چوخ آتئيست تبليغاتين تاثيري آلتيندا اولسالار دا، بو گون يئنه تانريخان آغاجينا و ب. بو کيمي داش-قايالارا ستايش ائديلير، تانري‌نین گؤي رنگده اولدوغونو و بو رنگين«ايلاهي گؤزلليک» آنلامي وئرديگيني قبول ائديرلر.

    اونلارلا فولکلور نومونه‌سي آراسيندا بئله پارالئللري آپارماقلا همين سوژئتلرين تورک خالقلاري آراسيندا داها گئنيش ياييلديغيني گؤسترمک اولار. بو، تاريخچيلريميزين دادينا چاتار.

    آذربايجاندا «قوْدو-قوْدو» مراسيمينده اوخونان نغمه‌‌نین بير حيصه‌سي قوموقلاردا اويونلار، يومونچوقلار (سانامالار) کيمي اوخونور. مثلا:

گون چيق،

گون چيق، گون چيق!

دوشمانلاني ژاني چيق،

آريو قيزين آليپ چيق،

ائرشي قيزينق

ائشيک آرتدا قويوپ چيق! (تورکييه، 2002:50)

     آذربايجاندا گونشين چيخماسي، ياغيشلي گونلرين سونا چاتماسي اوچون کئچيريلن «قوْدو-قوْدو» مراسيمينده اوخونان نغمه‌لر قاراچاي-مالکارلاردا، قوموقلاردا بير آز فرقلي شکيلده‌دير. قوموقلار بونو «قودورباي» نغمه‌سي کيمي اوخويور.

مثلا: بيريسي اوخويور:

قودور-گودور قودورباي!

او بيريلر خورلا سس وئرير:

- هوسساي!

قودوربايني گؤرگنلر! - هوسساي!

گؤروب سالام بئرگنلر! - هوسساي!

سالامينقين آري قوي! - هوسساي!

قاپچيغيما تاري قوي!- هوسساي!

تارتيپ بوزا ائتئرمن!- هوسساي! (کوموک خالقي، 2002:8)

    قوموقلاردا دا تويلاردا، مراسيملرده اوخونان نغمه‌لرين اکثريتي يئددي هئجاليدير. اونلار چوخ واخت دؤرد ميصراع شکلينده ايفا ائديلير. آراشديريجي امين عابيد هله 1928-جي ايلده بو پروبلئمه ديقت يئتيره‌رک «تورک خالقلاري ادبياتيندا ماني نوعي و آذربايجان باياتيلاري‌نین خوصوصيتلري» آدلي تدقيقاتيني چاپ ائتديرميشدير. (عابيد ا. ،1930:24) او، تورک خالقلاريندان توپلانميش بئش مين دؤردلوک اوزرينده آپارديغي آراشديرماسيندا يازير: «غرب (عوثمانلي) لهجه‌سينده ماني، چؤل کريم تورکجه‌سينده چين، کازان ايله جنوب کريمجادا جير، اؤزبکجه اشوله، آشوله، عراق تورک لهجه‌سينده تورکو، قازاخ و قيرغيزلاردا کاييم اؤلنگ، ياخود آيتيسپا» آدلانير." مؤليفين فيکرينجه بو دؤردلوکلر موختليف جور آدلانديريلسالار دا، عئيني کؤکدندير. آراشديريجي قوسارلي طلبه‌سي موصطافا عظمتزاده‌دن توپلاديغي قوموک ماني نومونه‌لريني اينجه‌له‌يرک يازميشدير: "قوموق تورکجه‌سيله داغيستان اهاليسي آراسيندا دا ماني نوعي اينکيشاف ائتميش حالدادير. بونلار عومومي قورولوشجا آذربايجان باياتيلارينا چوخ ياخين بير شکيل گؤسترمکده‌ديرلر:

باربار گلتير، بار گلتير،

بازاردا ساتار التير.

قاشين بولان گؤزونو،

آراسي چتير-چتير.

 

آت مينديم آلاشاسين،

او گؤر يئکديم قاشقاسين.

آلسام سني آليرمان،

آلمان سندن باشقاسين.

 

تار تيرفيريق تار سوقماق،

تارتاجيم بيلگيندن.

تامورلانغان تئرَکسن،

تاپمادين يورگيمدن.

 

قاپقارا قارا ياشمان،

قاراليغيم ياشيرمان.

سن ماغا گلمه‌سن ده،

ساغا گليب باش وورمان."(عابيد ه. ،1930:34)

  بعضي خالقلاردا ژانر کيمي گؤستريلن يير، ژير قديم تورکلرده شئعير، نظمه وئريلن عومومي آد اولموشدور. بو گونون اؤزونده ده ايران ايسلام رئسپوبليکاسي‌نین مرکزي ويلايتلريندن اولان اراک اوستا‌نیندا ياشايان ساوه تورکلري شئعيره يير، شئعير سؤيله‌ينه ييرچي دئيير.(شاميل ع. ،2000:98)

 ماراقلي بوراسيدير کي، تورک خالقلاري‌نین بير چوخوندا نثر شکلينده اولان فولکلور نومونه‌لري قوموقلاردا يير کيمي، يعني منظوم سؤيله‌نيلديگي حالدا «کور اوغلو» کيمي مشهور داستان ناغيل ژانريندا وئريليب. بو دا آچيق-آشکار اونو گؤسترير کي، داستان واختيندا اونو ياخشي بيلن و سؤيله‌ين-اينفورماتورلاردان توپلانماييب.

   قوموق فولکلورچولاري‌نین "مينکوللونو ييري" ،"آنژيلي قيز"اي ايگيدليک ائپوسو، "عابدوللاني ييري" ،"ايشايي‌نین ييري" ،"زوْروُشنوُ ييري" ،"ائلداروُشنوُ ييري" ،"آکموُرزاني و بئکموُرزاني ييري" ،"آيقازيني ييري" ،"توْرکاليلي توْناي بيييي ييري"ني ايگيدليک-تاريخي ييرلاري، "سولطان‌موُتنو ييري" ،"ايسلام باتيرين و سولطان‌موُتنو ييري"ني (تورکييه، 2002؛ کوموک خالقي، 2002) و س. تاريخي ييرلار کيمي تقديم ائتسه‌لر ده،خالق طرفيندن سئويله-سئويله اوخونور و يئني-يئني علاوه لر، دييشيکليکلر ده ائديلير.

     اسارت آلتيندا اولان خالقلاردا ايشغالچيلار علئيهينه يازيلميش و ياراديلميش بديعي اثرلرين ايفاسي، يازييا آلينماسي و نشري ياساق اولسا دا، اينسانلار هميشه بئله اثرلري سئوميش، گيزلينده اولسا دا ايفا ائتميش، نسيلدن-نسله اؤتوره‌رک ياشاتميشدير. نهنگ روس دؤولتينه قارشي 20 ايلدن آرتيق دؤيوشموش شئيخ شاميل حاقيندا قوموقلارين ياراتديقلاري و ياشاتديقلاري "شاميل ييري" دا باش اوجاليغييلا سؤيلنميش فولکلور نومونه‌لريندندير. ييردا اوخونور:

 تئرئک‌لَنی بولاي باشين قوُوارتقان

ائرتئنگي آچچي آيازني توماني،

ماسکئو بولان اون سگيز ييل داو ائتدي.

داغيستانني ايمام شاميل اوُلاني.

داغيستاندان شاميل تايدي - سيي تايدي،

اوستوبوزدن تؤره گئرگئن ائر تايدي

 (آغاجلارين بؤيله باشيني سولدورموش، صاباحکي آجي آيازين دوماني، موسکوا ايله 18 ييل ساواشدي، داغيستانني ايمام شاميل اوغلاني، داغيستاندان شاميل گئتدی، اوستوموزدن تؤره يوروتن ائر گئتدی.) (تورکييه، 2002:43)

     قوموقلار آراسيندا ايمام شاميل و اونون موباريزه‌سي ايله باغلي چوخلو شئعير، ماهني، روايتلر اولسا دا، اونلار واختيندا توپلانيب چاپ ائديلمه‌ميشدير. آذربايجاندا دا بو مؤوضودا خئيلي فولکلور نومونه‌سي وار.

اينسانلاري دوغرولوغا، عدالت، دوزلوگه، مردليگه، صداقته سسله‌ين آتالار سؤزلري، «بئينین ايدماني» آدلانديريلان تاپماجالار، مودريک فيکيرلر آشيلايان ناغيللار، مراسيم نغمه‌لري عوضسيز بديعي نومونه‌لر اولوب يازيلي ادبياتين اينکيشافينا تکان وئرميشدير. قوموق يازيلي ادبياتي اوزون ايللر کلاسيکلردن مرحوم ائديلسه ده، زنگين شيفاهي خالق ياراديجيليغينا داياناراق ميلّي‌ليگيني قورويوب ساخلايا بيلميشدير.

 

2. آذربايجان و قوموق يازيلي ادبياتي‌نین علاقه لري

سووئتلر بيرليگي چؤکدوکدن سونرا بو ايدئولوژي تاثيرلر ده آرادان قالخماغا باشلادي. هله‌ليک قوموقلار ادبياتلاريني زنگين فولکلورلاري و اون بئش يوزيلليکده ياشاميش کامال اوممي (نوري) ايله باشلاييرلار. کامال اوممي‌نین (نوري) قوموق اولدوغونو ايثباتلاماق اوچون آشاغيداکي ميصراعلاري نومونه گؤستريرلر:

ائلتر کونگول اوْل ائللرگه...

میسکین کوموک سومبونلرین،

گزدیم توزدوم چوخ دئولشدیم،

آخیر واطانیم اوْیلاشدیم،

های آمان، کوْوُنقا یول گؤرمه‌دیم.

اینگ سون باریب شاما دؤندوم.

 (کارچيقا، 2002: 6)…

 ميصراعلارداکي، «ميسکين کوموک» ايفاده‌سينه داياناراق شاعيرين قوموق اولدوغونو و«کوْوُنقا» ايفاده‌سينه داياناراق کوْوُنقالي اولدوغونو سؤيله‌ييرلر. آراشديريجيلارکوْوُنقاني اينديکي داغيستان رئسپوبليکاسينداکي باواقاي و چيرورت يايلاسينداکي کويسون چايي‌نین ساهيلينده‌کي کوونقالايله عئينيلشديريرلر. شاعيرين اؤنجه کندلرينده، سونرا شيرواندا (اينديکي آذربايجان) درين بيليک آلديغيني، عسگري بؤلوکلرده قازي اولدوغونو، عوثمانلي اوردولاري ايله بيرليکده دؤيوشلرده ايشتيراک ائتديگيني،سونرالار اينديکي تورکييه‌ده ياشاديغيني و 1475-جي ايلده کونيا شهرينده اؤلدويونو يازيرلار. (کارچيقا، 2002:6)

سون ايللرده قوموق آراشديريجيلاري اورتا يوز ايلليکلرين قايناقلاريني ديقتله گؤزدن کئچيره‌رک اديبلرينه صاحيب چيخيرلار. بونا اوممي کامالين (نوري) ياراديجيليغي‌نین اؤيره‌نيلمه‌سي گؤزل نومونه اولا بيلر.اوممي کامالا عاييد ائديلن:

دنگيزده بير ساز اولور،

گول آچيلير، ياز اولور.

من ياريما گول دئمن

گولون عؤمرو آز اولور (تورکييه، 2002: 197)

 - شئعيري بو گون ده آذربايجاندا خالق ماهنيسي کيمي اوخونور و «باياتيلار» کيتابلارينا مؤليفي معلوم اولمايان متن کيمي داخيل ائديلير.

 آشيق انصاري (1838-1934)، محمد افندی عوثمانووو (1860-1934) دا قوموق کلاسيکلري سيراسينا داخيل ائديرلر. اصلينده، اونلارين ياراديجيليغي ايستر ديل-اوسلوب، ايسترسه ده مؤوضو باخيميندان آذربايجاندا، اؤن آسييادا، کريمدا، تورکمنيستاندا ياشاميش ائل شاعيرلري‌نین، آشيقلارين اثرلريندن او قدر ده سئچيلمير.

ياخساي اؤتن يوز ايلليکلرده داغيستا‌نین ان اينکيشاف ائتميش اينضيباطي مرکزلريندن بيري اولموشدور. بوراداکي مدرسه‌ده دؤورونون ساوادلي دين عاليملري چاليشميشدير. اونلاردان تحصيل و تربييه آلانلارين بير چوخو سونرالار شرقده مشهورلاشميشلار.

شاعير سئييد عظيم شيرواني ده بو مدرسه‌‌نین طلبه‌سي اولموشدور. 1835-جي ايلين اييولون 10-دا شاماخيدا آنادان اولان سئييد عظيم 7 ياشيندا آتاسيني ايتيرير. آناسي عاييله‌ني دولانديرماق اوچون ياخسايا دؤولت طرفيندن حاکيم تعيين ائديلميش آتاسي موللا حوسئينین يا‌نینا گئدير.(کؤچرلي ف. ،1981:30، ايکي جيلد.) باباسي سئييد عظيمين فراستين، حاضيرجاوابليغينا، ديري‌باشليغينا گؤره اونو داها چوخ سئوير و تحصيليني داوام ائتديرمه‌سينه يارديمچي اولور. اورادا 10 ايله ياخين ياشايان سئييد عظيم 1853-جو ايلده آناسي گولسوم خانيملا گئرييه - شاماخييا قاييدير. شاعير سونرالار همين گونلري خاطيرلاياراق يازميشدير:

 اولدوم اول گون کي، چارده سال،

دوشمه‌ديم فيکري-دؤولتي ماله.

ائيله‌ديم عاريفانه کسبي-عولوم،

...اوخودوم نحوو صرفو-فيقه‌و اوصول،

حيکمت و هئيت ائيله‌ديم محصول. (حوسئينوو س. ،1977:13)

 چوخ تأسوف کي، اونون حياتي‌نین ياخساي دؤورو و م.ا.عوثمانوولا دوستلوغو لازيمينجا اؤيره‌نيلمه‌ييب. مدرسه‌ده اونا کيملر درس دئييب، کيملرله دوستلوق ائديب، سونرالار قوموق ضياليلاريندان کيملرله اونسيتده اولوب؟ بو سواللارا جاواب وئرن آراشديرمايا هله راست گلمه‌ميشيک.

 

سونوج

سووئتلر بيرليگي‌نین چؤکوشو عرفه‌سينده م.س.قورباچووون باشلاديغي «پئرئسترويکا» حرکاتي ادبياتا دا اؤز تاثيريني گؤستردي. داغيستاندا ياشايان قوموقلار «تئنگليک» آدلي ايجتيماعي تشکيلاتلاريني قوردولار. روسييا‌نین خوصوصي خيدمت اورقانلاري ميلّي ديرلره صاحيب چيخماق اوغروندا باشلانان حرکاتي ضعيفلتمک اوچون چوخ‌ميلّتلي داغيستان خالقلاري آراسيندا نيفاق سالدي. لاکين سياسي سيخينتييا، ايقتيصادي چتينليکلره باخماياراق، قوموق ادبياتي اينکيشافدادير.

چوخ تأسوف کي، آذربايجان-قوموق ادبي علاقه لري يئني مرحله يه قدم قويا بيلمه‌ميشدير. حتّي 20-جي يوزايلليگين 20-30-جو ايللري‌نین عنعنه سي بئله برپا اولونماميشدير.

 قايناقلار

  1. Abid Əmin. (1930). Türk xalq ədəbiyyatında manı nevi və Azərbaycan bayatılarının xüsusiyyəti (Beş min bayatı-manı üzərində yapılmış bir tətebbönamədir), “Azərbaycanı öyrənmə yolu”, sayı 4-5(9-10). 

2. Çobanzadə B. (1925). Qumuq dili və ədəbiyyatı haqqında, “Maarif və mədəniyyət” jurnalı, sayı, 3.
3. Çobanzadə B. (1926). Qumuq dili və ədəbiyyatı tədqiqləri, Bakı.
4. Köçərli Firudin. (1981). Azərbaycan ədəbiyyatı, “Elm” nəşriyyatı, Bakı.
5. Kumuk xalk avuz yaratğçuluqğu, (2002). Xrestomatiya (Studentler uçun), Maqcaçkcala.
6. Kumuk xalk yırları. (1990). Maqcaçkcala
7. Hüseynov Sadıq. (1977). Seyid Əzim Şirvaninin yaradıcılıq yolu, “Elm” nəşriyyatı, Bakı.
8. Şamil Əli. (2000). Tanıdığım adamlar. “Sumqayıd” nəşriyyatı
9. Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi. (2002). Kumuk edebiyatı, Ankara, 20. cilt. 
10. Xürrəmqızı Afaq. (2002). Azərbaycan mərasim folkloru, “Səda” nəşriyyatı, Bakı.
11. Yoloğlu Güllü .(1996). Qumuqlar, “PRESS Fakt” qəzeti, 23-29 fevral.

 


آچار سؤزلر: سومئر, قوموق, تورک دونیاسی, آذربایجان
يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۶/۰۴/۱۱ |