قديم تورکلرده - هونلاردا و گؤی‌تورکلرده تربييه

 پيرآلي علي‌يئو

کؤچورن: عباس ائلچین

 

      تورکلر ("تورک" سؤزونون معناسي "گوجلو" ،"مؤحکم" دئمکدير) ائ.أ. 2. مين‌ايل‌ليگين اوّل‌لرينده قافقازدا، اورتا آسییادا، آلتاي-سايان داغلاري‌‌نين شيمالي-غرب بولگه‌سينده، یئنی‌سئی چايي بويلاريندا ياشاييرديلار. تاريخ بويونجا بير چوخ تورک دؤولتي قورولموشدور.

ايلک تورک دؤولتلريندن بيري هون ايمپئراتورلوغو اولموشدور. اونون ان قودرتلي دؤورو مئتئ خاقا‌‌نين حاکيمیيت ايللرينه تصادوف ائدير.

تورکلرده ائل، اوبايا، خالقا باغليليق يوکسک اولموشدور. عاليم­لرين دئديگينه گؤره قديم تورکلر - هونلار اؤزلريني "قون" ،گون" آد­لانديرميشلار کي، بو دا "ائل-گون" ،"گون" ،"خالق" معنالاريندا ايشلنميشدير.

ائراميزدان اول 2. عصرده مئيدانا گلن هونلار اؤز قونشولاري چين سلطنتيني و خوصوصيله تونق‌هو طايفالاريني قورخويا سالميشدير. هون دؤولتي‌‌نين ايلک باشچيسي تومئن خان اولموشدور کي، اوغلو مئتئ خان 209-جو ايلده اونون يئرينه کئچه‌رک اؤزونو ايمپئراتور آدلانديرميش و تورک آديني بوتون دونيايا يايماق، تورک گوجونو بوتون عالمه تانيتماق ايسته‌ميشدير.

قديم تورکلر اوشاقلاريني 3 اينام اوزرينده تربييه ائديرديلر: طبیعت قوووه‌لرينه اينام؛ آت کولتو؛ گؤي تانرييا اينام (گؤي آللاهي). دئمه‌لي تورکلرده تک‌آللاهليليق ايسلامدان چوخ اول مؤوجود اولموشدور.

قديم تورکلرين اوريژينال، زنگين، بيتگين تربييه سيستئمي اولموشدور. گؤرکملي تورکولوق عاليم ضييا گؤک‌آلپ يازيردي: " يونانلار ائستئتيکا­دا، روماليلار حوقوقدا، ايسرايل‌ليلر و عربلر دينده، فرانسيزلار ادبييّاتدا، ...تورکلر ايسه اخلاقدا بيرينجيليک قازانميشلار". تورکلرده وطن اخلاقي، مسلک اخلاقي، عاييله اخلاقي جوخ گوجلو اولموشدور.

هونلار يوز ايللرجه آتلي، کؤچري حيات سوردويوندن دايم سا­واشلار کئچيرديگيندن، اونلارين ایلک تعليمي و تربييه‌سي حربي تعليم، فيزيکي تربييه اولموشدور. ساغلامليق، مؤحکم ايراده، دؤزوملولوک، جسارت، شوجاعت تربييه ايشي‌‌نين اؤنونده اولموشدور. هون- تورک اوشاقلاري کيچيک ياشلا­ريندان آت خيالي ايله قويون مينر، اوخ آتار، حدّي بولوغا چاتارکن آت چاپماقدا، اوخ آتماقدا، جنگاورليکده ماهير اولارديلار. قديم تورک مثلینده دئييلير: "تورک چاديردا دوغولار، آت اوستون­ده اؤلر" هونلارين دؤورونده آتلي قوشونلاري‌‌نين تئز بير زاماندا حاضيرلانماسي لازيم ايدي. الي سيلاح توتان و دوشمنه قارشي موباريزه آپارا بيلن آداملار، هارادا و نئجه هانسي ايش آپاراجاقلاريني اؤنجه‌دن بيلمه‌لي ايديلر. قادينلارين و اوشاقلارين هارادا قورونمالاري دقيق قايدالارا اويغون اولمالي ايدي. بونلاري ايسه توپلوما يالنيز عصرلردن بري نسيلدن-نسيله داوام ائدن، توپلومون کؤکلو عنعنه‌سي اولان دؤيوشچو­لوک، عسگر­ليک حاضيرليغيني تؤره، توپلوم اؤزو وئريردي.

دوغوم و آد گونلري خالق مراسيملري ايله کئچيريلردي. اوشاقلار کؤرپه‌ليکدن آت مينمک خيالي ايله ياشار، قوشلارا اوخ آتارديلار. بير آز بؤيودوکدن سونرا اونلارين آت مينمه‌لري بؤيوک سئوينج و مراسيمله قئيد ائديلر و همين گون اونا آت باغيشلانار، آت ياريشلاري کئچيررديلر. اوغلان اوشاغي‌‌نين يئتيشمه‌سينده و دؤيوش صنعتي‌‌نين اؤيره‌نيلمه‌سينده آتا­‌‌نين چوخ بؤيوک اؤيره‌ديجي و تعليم‌ائديجي بير وظيفه‌سي وار ايدي. بئله بير تعليمده قيزلار دا اوغلانلاردان گئري قالميرديلار. اونلار دا حربي تعليمه يييه‌له‌نيرديلر.

اوشاق يئتيشديرمه. اوشاق صاحيبي اولماق قديم توکلرده چوخ آرزو اولونان اولموشدور. اوغلان و قيز اوشاقلاري آراسيندا فرق قويولما­ميشدير. حتّي، قيزلارين تربييه و تعليمينه داها بؤيوک ديقّت گؤسترلير­دي. اوشاقسيز عاييله‌لرين حؤرمتي آز اولموشدور. ايناما گؤره اوغول آتاسينا، قيز آناسينا چکمه‌لي ايدي. ياخشي اوغولا "آتاج" ،ياخشي قيزا "آناج" دئميش­لر. اوغلاني يئتيشديرمکده آتا‌‌نين، قيزي يئتيشديرمکده ايسه آنانين عؤهده‌سينه داها بؤيوک وظيفه‌لر دوشوردو.

تربييه سيستئمي ائله قورولمالي ايدي کي، اوغول بؤيودوکجه داها عاغيل­لي، داها قووّتلي، داها موباريز اولاراق آتادان ايره‌لي گئتسين. نئجه‌کي، قديم تورک مثلینده دئييلديگي کيمي "آتادان ايره‌لي، اوغولدان گئري" - فيکري اؤولادين داها يوکسکده اولماسيني ايفاده ائدير.

"تورک" سؤزونو ايلک دفعه رسمي دؤولت آدي اولاراق قبول ائتميش تورک دؤولتي گؤی‌تورک ايمپئراتورلوغودور. گؤی‌تورکلرده تربييه و تحصيل سيستئمي هون تربييه و تحصيلي‌‌نين داوامي، داها تکميل فورماسي اولموشدور. تحصيل تؤره (طايفا) ايچريسينده و تؤره واسيطه‌سيله وئريلميشدير. گؤی‌تورکلرده يازي و اوخو مدنییّتي‌‌نين اولماسي بو جمعيتده تربييه و تحصيلين داها سيستئملي خاراکتئر داشيديغيني گؤسترير.

اورخون آبيده‌لري گؤی‌تورک ايمپئرتورلوغونون مشهور حؤکمداري بيلگه خاقان دؤوروندن قالما آبيده‌لردير. بو آبيده‌لر تورک میلّتی­‌‌نين خاراکتئريني، حربي دوهاسيني، نسليني، يوکسک مدنيیّتيني، ميلّّت­سئورليگيني، تربييه و تحصيل عنعنه‌لريني ياشادير. گؤی‌تورک قبير داشلاري 13-دور. بونلاردان ان مشهورلاري "تونيوکوک" ،" گول‌تکين" ،"بيلگه خاقان" مزار داشلاريدير. بو کيتابه‌لر تورک پئداقوژي فيکري‌‌نين ان قييمتلي منبعلريدير.

تورک ديللي خالقلارين ايسلاميتدن اؤنجه اورخون اليفباسي و يا گؤی‌تورک اليفبا و يازيسي دا اولموشدور. اورخون – یئنی‌سئی چايلاري اطرا­فيندا تاپيلميش بو داش کيتابه‌لري ايلک دفعه اوخويان 1893-جو ايلده دانيمار­کا عاليمي و.تومسئن اولموشدور. او بو يازيلارين تورک خالقلا­رينا منسوب اولدوغونو ثوبوت ائتميشدير.

آذربايجا‌‌نين شيمال ايالتلرينده روني اليفباسي، قديم تورک اليفباسي، گؤی‌تورک اليفباسي‌‌نين دا تطبيق ائديلمه‌سي احتيمالي واردير. گؤرکملي عاليم، پروفئسسور بکير چوبانزاده قديم تورک يازيلاريندان بحث ائدرکن يازير: "بو گون بوتون موستشريق‌لرين (شرقشوناسلارين) تورک ادبياتي‌‌نين ان بيرينجي آبيده‌سي اورخون کيتابه‌لريدير آدلانديريلسا دا، میلاددان اول تورکلرين يازيلاري، اثرلري اولدوغونا شوبهه يوخدور. چونکي اورخون کيتابه‌لرينده تصادوف ائتديگيميز ليسان و اوسلوب آرتيق ايشلنميش بير ليساندير. بئله بير ايشلنمه بير عصر ايچريسينده آنجاق مئيدانا گله بيلردي".

قديم تورک اليفباسي تورک خالقلاري‌‌نين، طبيعي کي، هم ده آذر­بايجان - تورک خالقي‌‌نين اجدادلاري‌‌نين ياراتديغي ايلک اصل سيستئملي ميلّي اليفباسيدير. تورک خالقلاري‌‌نين شومئرلردن باشلانان ادبياتي، ديلي، ديني گؤروشلري، اينجه‌صعنتي، مادّي مدنییّتي، عاييله-معيشت طرزي، عادت و عنعنه‌لري و عومومن معنوي عالمي، ائتيک پئداقوژي فيکيرلري ايله يا­ناشي يازي-اليفبا مدنییّتي ده بير-بيريني قارشيليقلي شکيلده تاماملاميش، اينکيشاف يولو کئچميش و بونا گؤره ده تاريخدن سيلينمه‌ميشدير.

اورخون اليفباسينا "هون" اليفباسي دا دئييلميشدير.گؤی‌تورک اليفباسي اورخون-یئنی‌سئی، گول‌تکين، تونيوکوک آبيده‌لري اوزرينده يازيلديغيندان، بونا اورخون-یئنی‌سئی، گول‌تکين، تونيوکوک اليفباسي دا دئييل­ميشدير. و.و.بارتولد يازميشدير کي، اورخون-یئنی‌سئی آبيده‌لري چين­دن بيزانسا قدر بؤيوک اراضيني احاطه ائتميش و تورک ايمپئريياسي‌‌نين ياراديجيلارينا عاييددير. چيندن بيزانسا دئديکلده آذربايجان دا اونون ايچينده گئدير. دئمک گؤی‌تورک اليفباسيندان آذربايجان اراضيسينده ده ايستيفاده اولونماسي احتيمالي بؤيوکدور. اورخون آبيده‌لري‌‌نين ان مشهو­رو تونيوکوک-گول‌تکين آبيده‌لريدير کي، اونلاري ايستانبول اونيوئرسيتئتي‌‌نين اوستا­دي، آذربايجان اصيل‌لي محرم ائرکين اوخوموش، موعاصير تورکجه‌يه چئويرميش و چاپ ائتديرميشدير. محرم ائرکينين اليميزده اولان "اورخون آبيده‌لري" کيتابيندا آبيده‌لر اوزرينده ايشلنن سؤزلرين، کلمه‌لرين بير چوخونون بو گون موعاصير آذربايجان ديلينده ايشلنديگيني گؤروروک. مثلا: "آجليق" ،"آچماق" ،"آغري" ،"آلتي" ،"آش" ،"آد" ،"آي" ،"آزجا" ،"باش" ،"بيل" ،"قان" ،"اوغول" ،"ياز" ،"سئکيز" و س.. بو اليفبا تورک‌ديللي خالقلارين داشلار اوزرينده يازيلميش ايلک تاريخي سنديدير. بو اليفبا تورک‌ديللي ادبياتيميزين، پئداقوژي فيکريميزين، اينسانلارا اؤيود و نصيحتلريميزين زمانه‌ميزه گليب چاتميش اولدوغو ايلک پوئتيک اثري، قديم تورک قبيله‌لري‌‌نين داشلاشميش تاريخيدير، مد­نييّتيدير، خاقانلارين، سرکرده‌لرين گله‌جک نسيل‌لره تؤو­صييه‌لري، اؤيودلري، اونلارين قازانديغي بيليک و تجروبه‌‌‌نين گلن نسيل‌لره اؤتو­رولمه‌سيدير. بو تورک اخلاق و معنوياتي، تورک تؤره‌سي‌‌نين قانونلاري عادت و عنعنه‌لريدير، يوسک کامیل‌لیک زيروه‌سينه يئتيشميش تورک تفکّو­رو­­نون موقدس صحيفه‌لريدير

گؤی‌تورک اليفباسي 38 حرفليدير. بونون دؤردو سسلي، 34-او ايسه سس­سيز حرفلردير. گؤی‌تورک يازيسيندا ساغدان سولا و ايسته‌نيلنده يو­خا­ري­دان آشاغييا‌دا يازيلير و حرفلر بير-بيرينه بيرلشديريلمير. سايلار ايسه عئيني ايله بو گون ديليميزده ايشلنن سايلاردير. اورخون- یئنی‌سئی، گول­تکین آبيده‌لري اوزرينده يازيلار گنج نسله، گله‌جک نسيل‌لره اؤيود نصيحتلردير، اونلاري داها عاغيل‌لي، بيليکلي، فراستلي، اولماغا چاغيريشلار­دير. مثلا، گول‌تکین آبيده‌لري اوزرينده تورک میلّتینه خيطابن يا­زيلير کي، قونشولارين دادلي، شيرين سؤزلرينه کور-کورانه اينانيب اؤزلريني بلايا سالماسينلار. گول‌تکین آبيده‌سي اوزرينده يازيلاردان آنلاماق اولور کي، تورک خالقي‌‌نين چوخ سايدا آتلاري، ايلخيلاري، دوه کاروانلاري اولموش، قودرتلي، جسور قوشونلاري اولموشدور. اينسانلار موعين ائديلميش اخلاق نورمالارينا عمل ائتميشلر، جمعيیّتين عوضولري تؤره‌‌‌نين عادت و عنعنه‌لرين، قايدا-قانونلاريني پوزماميشلار. بو آبيده‌لر اوزرينده يازيلير: "بؤيوگون سؤزون، خاقا‌‌نين سؤزونه قولاق آس، اونون مصلحتینی دينله…"! گول‌تکین آبيده‌سي اوزرينده تورک خالقي‌‌نين بؤيوکلوگو، قهرمانليغي بئله آنلاديلير: بيلگه خان میلّتینه بئله موراجيعت ائتميشدير: "ائي تورک بَيلري! تورک میلّتی، ائشيدين! اوستدن گؤي باسماسا، آلتدان يئر دلينمه‌سه،تورک میلّتی محو اولماز، سنين ائليني، عادتيني هئچ کس پوزا بيلمز". بوراداکي، مزار داشلارينداکي وصيیّتلر داها دا عيبرت‌آميزدير: "من ملّتین­ ياخشي واختيندا اونا خاقان اولما­ديم، تورک میلّتی‌‌نين، تورک دؤولتي‌‌نين آد-ساني يوخ اولماسين دئيه گئجه‌لر اويوماديم، گوندوزلر اوتورماديم، اؤلونجه‌يه قدر چاليشديم. آز میلّتی چوخ، آج میلّتی توخ ائتديم... يوخسول میلّتی زنگين، دوستاق میلّتی بَي ائتديم".

بو وصییّتلرده چوخ چاليشماق، اينتيظاملي اولماق، صولح شرایطینده ياشاماق، ساد­لؤوح­لوک ائديب دوشمن حيله‌سينه دوشمه‌مک، نفسيني، ديليني، عادت-عنعنه‌نی قورو­ماق کيمي دَيرلي تؤوصييه‌لر واردير. خا­قان­لارين وصییّتینده باشچيلارين عئلملي، ايگيد، دوغروچول، تدبيرلي اولما­سي طلب اولونور. "بيلگه خا­قان" آبيده‌سينده دئييلير: "خاقان آتالاريميز عاليم ايميش، ايگيد ايميش. بويروقچو­لا­ري دا (وزيرلري ده) عاليم ايميش، ايگيد ايميش. بَيلر ده، میلّتی ده دوغرو ايميش. اونون اوچون ائلي قو­رو­موشلار. ائلي قورويوب نسيل يئتيشدير­ميشلر. گونو گلينجه اجل‌لرييله اؤلموشلر".

آبيده اوستو يازيلاردان معلوم اولور کي، هله او دؤورده هله آلتي-يئددينجی عصرلرده تورکلرده رسّاملار، بنّالار، مئعمارلار وارميش: "من ابدي داش يوندورتدوم… رسّام گتيرتديم، رسم ائتديم. اونا باشقا رسم ووردوردوم". کيتابه‌لرده تورک قهرمانليغيندان بحث ائديلير، گله‌جک نسيل‌لره سانکي اؤرنک گؤستريلير: "…بابام کاغان قيرخ يئددي دفعه اوردو سؤوق ائتميش، ايگيرمي ساواش ياپميش. تانري لوطف ائتديگي اوچون ائلي ائلسيزلشديرميش، کاغانليغي کاغانسيزلاتميش، دوشمني تابئع قيلميش، ديزليگه ديز چؤکدورموش، باشلييا باش اَيديرميش. بابام کاغان ائلجه ائلي، تؤره‌ني قازانيب اوچوب گئتميشدير"

اورخون یئنی‌سئی آبيده‌لري ايچريسينده تونيوکوک آبيده‌لري‌‌نين ده تربييوي باخيمدان اهمیيّتي بؤيوکدور. تونيوکوک تورک خالقي‌‌نين وارليغيني ساخلاديغينا، اؤلکه‌‌‌نين اراضيسيني گئنيشلنديرديگينه گؤره اونون شرفينه آبيده اوجالديلميشدير. بو آبيده اوزرينده عئلم، بيليگه يوکسک قييمت وئريلميشدير. اورادا تونيوکوکون وزيري ايلتریس خاقان دئييردي: "آللاه منه عئلم وئرديگي اوچون خاقان اولدوم و دوشمنلري قوواراق قا­را قوما قدر گئديب چيخديم". آبيده اوزرينده گؤستريلير کي، غلبه  قازانماق اوچون عئلملي، بيليکلي، ايراده‌لي، يوکسک اخلاق و معنوییاتا صاحيب اولماق لازيمدير. بو باخيمدان آبيده اوزرينده گرکلي بير يازي واردير: "تورک اوردوسونو نيزاملاماق اوچون بوتون محرومييّت­لره دؤزدوم، چؤل حئيوانلاري يييه‌رک آجليغا، سوسوزلوغا قاليب گلديم. عئلميم سايه‌سينده اوزاق‌گؤرن پلان جيزا بيلديم...". آبيده اوزرينده خيانتکار، ساختا، دوست جيلدينه گيرميش دوشمنلردن احتياطلي اولماق مصلحت گؤرولور. آبيده‌ده گؤستريلير کي، اگر بيز ايچريميزي و خاريجي سيياستيميزي مؤحکملتمه‌سک تک قالاريق.تاريخي فاکتلاردان دا معلومدور کي، تونيوکوک چوخ عاغيل‌لي و مودريک بير سرکرده اولموش و تورک ائليني دوشمنلردن قهرمانجاسينا قورويوب ساخلاميشدير.

 اور­خون-یئنی‌سئی، گول‌تکين آبيده‌لري اوزرينده‌کي يازيلار چوخ زنگين، عئلم­لي، سيستئملي، موعين قرامماتيک قايدا و پرينسيپ­لره اويغون يازيلميشدير. بئله بير سيستئملي، قراماتيک يازييا، منطيق­لي فيکيرلره منسوب اولان خالقين يقين کي، بير تعليمي، مکتبي، موعلّیمي ده اولموشدور.

قديم تورکلرين بؤيوين نسلين تربييه‌سي ايله باغلي ايستک و آرزولاريني، پراکتيک فعاليتلريني اؤيرنمک باخيميندان داش کيتاب­لر کيمي "آلپ ار تونقا" ،"شو" (ساکا)، "اوغوز خاقان" ،"بوزقورد" ،"ارکنه‌کون" داستانلاري دا موهوم رول اوينايير. قديم تورکلرين اينانج يئري گؤي و يئر اولموش، اونلار نه جانلي، نه ده جانسيز بوتلره سيتاييش ائتمه‌ميشلر. اونلارين آتا، قوردا، قارتالا محبتلري عيبادت دئييل، موقدس‌ليک، تميزليک، پاک‌ليق (آتا اينام)، گوج، قووّت (قوردا، قارتالا اينام) رمزي کيمي ديرلنديريلمَليدير. هميشه آت بئلينده يوروشلرده اولان، وط‌‌نيني يادائلليلردن قورويان تورکلرين اوشاقلاري دا قورد کيمي قورخماز، آت کيمي دؤزوملو و قارتال کيمي چئويک اولمالي ايدي. اونا گؤره ده اوشاقلارين فيزيکي تربييه‌سينه خوصوصي فيکير وئريلير، اونلارا آت چاپماق، قيلينج اويناتماق، اوخ آتماق، ووروشماق اؤيره‌ديلير، دؤيوشده قاليب گلمک اوچون ضروري اولان کئيفيتلر، جلدليک، چئويکليک، گوج و باجاريق طلب ائدن تمرينلر آشيلانيردي. حياتدا، معيشتده، دؤيوشده، امکده قازانديقلاري تجروبه‌ني گنج نسله آشيلاماغي واجيب بيليرديلر.

حربي تعليم، ووروشماق، جنگاورليک تربييه‌ده موهوم يئر تو­تور­­دو. الي سيلاح توتان و دوشمنه قارشي موباريزه آپارانلار اؤنجه‌دن حاضيرلانيردي. قادينلاري و اوشاقلاري هارادا قويماق، موحافيظه ائتمک دؤيوش زاماني دقيق پلانلاشديريليردي. بونلاري ايسه گنج نسله اؤيره‌دن طايفا آغساققاللاري و اوشاقلارين واليدئينلري (خوصوصيله آتالاري) ايدي. طايفا بؤيوين نسلين فيزيکي جهتدن ساغلام، تورک عادت-عنعنه‌لري رو­حوندا يئتيشمه‌سينه، ياخشي بير عسگر اولماسينا جيدي اؤنم وئريردي. اونلاري حياتي سئون، گؤزلليکدن حظ آلماغي باجاران، ائستئتيک ذؤوقه و وطن اخلاقينا ماليک اينسانلار کيمي تربييه ائتمک مقصديله فردي، ديني و ميلّي بايراملاردان، موختلیف‌ اويون و خالق ماهنيلاريندان تاثيرلي تربييه واسيطه‌سي کيمي ايستيفاده ائديليردي. حربي تعليم زاماني اوغلانلارلا قيزلارا فرق قويولموردو. حتّي قيزلارا داها بؤيوک ديقت و قايغي گؤستريليردي. قادينلار دا کيشيلر کيمي آت مينر، توپ اوينايار، گولَشر و ساواشلاردا ايشتيراک ائدرديلر. عئيني زاماندا اولدوقجا حيالي و عيصمتلي ايديلر. اگر ساواشلاردا قادين دوشمنه اسير دوشسه ايدي، بو، چوخ بؤيوک حقارت ساييليردي. اؤولادي اولان عاييله‌لره بؤيوک حؤرمت وار­دي. "دده قورقود" داستا‌‌نيندا دا بو مسله‌لر اؤز ايفاده‌سيني تاپميشدير.

قديم تورکلرين بنزرسيز حيات طرزي اونلارين فيزيکي ساغلامليغينا، بؤيوين نسلين فيزيکي تربييه‌سينه بؤيوک اؤنم وئريردي. تورک­لرين قورخمازليغي، دؤزوملوگو، غئيري-عادي قهرمانليغي دوشمنلري حئیرته ساليردي. بو کئيفيتلر اوشاق واختيندان اونلارا آشيلانيردي. قديم تورکلر هر طرفدن دوشمنله احاطه اولوندوغوندان اوشاقلار ان سرت قانونلارلا تربييه اولونوردولار. اوغول اؤولادلاريني ايگيد کيمي بؤ­يوتمک تورکون ايدئالي ايدي. بئلي اوزوکدن کئچن، ائنلي‌کورک، آسلان دوروشلو، شير بيلکلي ايگيد اؤولاد آرزوسو تورک اخلاقي‌‌نين ترکيب حيصه‌سيدير.

قديم تورکلر ساواشدا اؤلمگي، شهيد اولماغي شرف بيلر، خسته‌له‌نرک­ اؤلمکدن اوتانارميشلار. گؤروندويو کيمي، گؤی‌تورکلرين تر­بييه سيستئمي، اخلاقي ايدئاللاري هونلارينکيندان او قدر ده فرقلنمير، عکسينه اونو تاماملايير، داها دا زنگينلشديرير. بو دا سبب‌سيز دئييل. گؤی‌تورکلر اؤز کؤکلري اعتيباري ايله بيرباشا هونلارلا باغلي ايديلر.

اوشاقلار کيچيک ياشلاريندان عاييله‌ده امگه آليشديريليردي. اوشاقلارين تعليم-تربييه آلماسي اوچون خوصوصي تشکيل اولونموش موسيسه‌لر يوخ ايدي. هر کس اؤز پئشه‌سيني اؤولادينا اؤيره‌ديردي. میلّی پئشه‌لره خوصوصی ديقت يئتيريليردي. حتّي بونون اوچون خوصوصی تعليمات دا حاضيرلانميشدي. بو تعليماتا گؤره پئشه اؤيرتمکده ويجدانسيزليغا، الي‌أيريلیگه، يالانچيليغا يول وئرنلره خبردارليق، تؤهمت، مووقّتي و ياخود عؤمورلوک اؤز صنعتي ايله مشغول اولماغي قاداغان ائتمک کيمي جزالار وئريليردي.

قديم تورک آتالار سؤزلرينده دئييلير: "سيزه آنجاق آتانيزين مالي دئييل، هم ده اونون شرف و لياقتي قالير". تورک خالقلاريندا اوشاقلار هميشه آتالارينا حؤرمتله ياناشميش، اونلارين قوللوغوندا دورموش، احتيرام گؤسترميش، ادبسيز دانيشيقلارا يول وئرمه‌ميش، آتادان قاباق سوفره‌يه اوتورماميش، اونلارين پئشه‌سيني اؤيرنميش، اؤزلرينه حيات ايدئالي حساب ائتميشلر. آتا‌‌نين يوخلوغوندان سونرا اونون اوجاغي اؤولادلار اوچون موقدس حساب اولونموشدور. بو گون اولدوغو کيمي قديم زامان­لاردا دا آتا ائوي هئچ زامان بوش قالمامالي، اورادان توستو چيخمالي ايدي. اوغول اؤولادلاريندان بيري آتا ائوي‌‌نين چيراغيني يانديرمالي، کئشيگيني چکمه‌لي ايدي. عاييله اوجاغي‌‌نين موقدس‌ليگيني قبول ائدن تورکلر بير آداما قارغيش ائتديکده "گؤروم ائوي‌‌نين چيراغي سؤنسون"- دئيرلرميش.

قديم تورکلر اوشاقلارينا کيچيک ياشلاريندان سما جيسيملريني ده اؤيرتمه‌يه چاليشميشلار. اوشاقلاري بوتلره دئييل، گؤي تانرييا سجده ائتمه‌يه آليشديرميشلار. تورکلرده گؤي تانرييا اينام يالا‌‌نين، اوغورلو­غون، معنوي پوزغونلوغون قارشيسيني آلماق اوچون ان کسرلي منبع اولموشدور. تورکلر گؤي تانريني بوتون گؤي اوزو حساب ائدير و اوشاقلاريني اينانديريرديلار کي، بوتون حياتا جان وئرن، اونو گئري آلان، اينسانلاري جزالانديران و باغيشلايان دا گؤي تانريدير.

تورکلر اؤز اوشاقلارينا تربييه وئررکن دئيرميشلر:"وطن آتالاردان قالان موقدس بير وارليقدير". اونا گؤره ده وطن تور­پا­غيني قويوب گئتمک غئيرتسيزليک، ناموس‌سوزلوق حساب اولونوب. تورک اؤو­لاد­لاري وطن، دوغما ائل-اوبايا درين کؤکلرله باغلي اولدوغوندان ان آغير دقيقه‌لرده بئله اؤز تورپاقلاريندان هئچ يئره ترپنمه‌ميشلر. گؤی‌تورکلرده موقدس تورپاقلارينا عيبادت ائتمک، آتا روحلارينا قوربان کسمک کيمي گنجلري وطنه باغلايان ريتواللار دا اولموشدور. وطن تورپاغي موقدس ساييلديغيندان قديم تورکلرده قيزلار اره گئدرکن، قايناتا و قاينانا‌‌نين ايچديگي بولاغي زيارت ائدر و اورا گوموش پول آتارميشلار.

ايتيريلميش وطن تورپاغي‌‌نين هر قاريشي اوچون گؤز ياشي آخيدار، آغي دئير، اونون قايتاريلماسيني موقدس وظيفه حساب ائدرلرميش. "دده قورقود" داستا‌‌نيندا بونون باريز نومونه‌لريني گؤروروک.

وطن اخلاقي بو گون تورک خالقلاري‌‌نين، خوصوصیله آذربايجان­لي­لا­رين ان بؤيوک ايستينادگاه نؤقطه‌سيدير. ضیيا گؤک‌آلپ حاقلي اولاراق يا­زير­دي: "وطن اخلاقيميز قووّتلي اولماسا، نه موستقيل­ليگيميزي، نه آزادلیغيميزي، نه ده وطنيميزين بوتؤولوگونو قورويا بيلريک".

قديم تورکلرده مسلک اخلاقي، مؤحکم اساسلارا سؤيکنن عاييله اخلاقي، شخصي و بين‌الميلل اخلاق دا گوجلو اولموشدور. تورکلرده عاييله قان قوهوملوغو اساسيندا قورولوردو. عادتن بير قادينلا ائولنير­ديلر. اوغلان ائولنديکدن سونرا اؤز پاييني آليب، آتا ائويندن چيخار و يئني ائو قوراردي.

قديم تورکلرده قانونا حؤرمت گوجلو اولوب. تابقاجلار زاماني ‌‌نينکي اهالي‌‌نين، هم ده خاقا‌‌نين قانونا رعايت ائتمه‌سي طلب اولو­نوردو.

يوکسک مدنییّتي اولان تورک دؤولتلريندن بيري ده اويغور خاقانليغيدير. اويغورلارين خاقاني کول بيلگه خاقان 745-جي ايلده سونونجو گؤی‌تورک خاقاني کولون بَيي اؤلدورموش، اويغور خاقانليغي‌‌نين اسا­سي­ني قويموشدور. اويغور تورکلري عئلم، صنعت، ايداره ائتمک باخيميندان بو­تون آسییايا تاثير ائتميش، عربلره و غربليلره بير چوخ ساحه‌ده اؤر­نک اولموشلار. بو دا سبب‌سيز دئييل. اويغور تورکلري بوتون دونيايا عئلم و مدنییّت نومونه‌لري وئرميش قديم چينين اراضيسينده ياشا­ميش، اؤز مدنییّت نومونه‌لريني چين مدنییّت نومونه‌لري ايله بيرلشديره‌رک يئني و هم ده اوريژينال بير مدنییّت ياراتميشلار. اويغورلار کاغيذي و اونون اعماليني و ايشله‌ديلمه‌سيني بيلميش، کيتاب چا­پيني آوروپاليلاردان اول اؤيرنميشلر. حتّي، عربلر ده کاغيذي و چاپ ايشيني اويغورلاردان اؤيرنميشلر. اونلار آلتاي ديل قروپونون "خا­قا­نييه" لهجه‌سينده دانيشيرميشلار. قديم تورک ادبياتي‌‌نين ان ديرلي اثرلري - ماحمود کاشقارلي‌‌نين "دیوان لغات الترک" ،يوسيف خاص حا­جيبين "قوتادقو-بيليک" ،اديب احمد يوکنکي‌‌‌نين "عتبةالحقايق" کيتابلاري تورکجه‌‌‌نين بو لهجه‌سي ايله يازيلميشدير. اويغورلار بير مودت تورکلرين میلّی يازيسي اولان اورخون اليفباسيني ايشلتديکدن سونرا ماني ديني‌نين تاثيري ايله سوغد اليفباسينا کئچميشلر. ايسلام ديني‌نين قبو­لوندان سونرا عرب اليفباسيني منيمسه‌ميشلر. اونلار مئعمارليق، موسيقي، رقص، هئيکلتراشليق صنعتي ساحه‌سينده اوغورلار قازانميشديلار. شهرسالما ايشينده زنگين تجروبه‌يه و گئنيش بيليگه ماليک اولموشلار. ايقتيصادیيات و مدنییّت ساحه‌سينده قازانيلميش نايلیيتلر اونلا­رين يوکسک علمي بيلیگه، باجاريغا و تجروبه‌يه ماليک اولدوقلارينا دلالت ائدير. اويغور تورکلري اکينچيليک، تيجارت و توخوجولوق کيمي چوخ واجيب اولان پئشه‌لري اوشاقلارينا اؤيرتمک اوچون اونلاري بو ساحه‌نين صنعتکارلاري‌‌نين يا‌‌نينا گؤندريرديلر. اوشاقلار همين پئشه‌يه يييه­له‌نه قدر اوستالارين يا‌‌نيندا شگیردليک ائديرديلر. اويغور تورکلري‌‌نين ان چوخ دَير وئرديکلري وطن اخلاقي اولموشدور. بيزه قدر گليب چا­تان اويغور ادبي اثرلرينده وطن تورپاغي، اونون بيرليگي و بو بير­ليگين قورونماسي، اونا اولان صداقت، وطنه وورغونلوق يوکسک صنعت­کار­ليقلا ترنّوم اولونموشدور. آنا تورپاغا، وطنه محبت، اونون يادائلليلردن قورونماسي، تورک اوردوسونون و ائلجه ده آيري-آيري دؤ­يوشچولرين شوجاعتلري‌‌نين ترنّومو بو ادبي نومونه‌لرين اساس مؤوضوسو، لئيتموتيوي اولموشدور. اويغورلارين تربييه سيستئمي گؤی‌تورک­لرين­کيندن او قدر ده فرقلنمير. اويغورلار دا نسلين داوامچيلاري‌‌نين - اوغول اؤولادلاري‌‌نين فيزيکي جهتدن ساغلام، معنوي جهتدن يئتکين، اخلاقلي، ادب-ارکانلي، جسارتلي،عئلملي و بيليکلي اولماسيني آرزو ائديرديلر. تحصيل آلماغا، عئلم و بيليک قازانماغا اونلار بؤيوک ديقّت يئتيريرديلر.

قایناق:

Aztehsil.com


آچار سؤزلر: تورک, تورک دونیاسی, آذربایجان
يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۶/۰۷/۰۲ |