اوزبیک مقال‌لری/ اؤزبک آتالار سؤزلری/ ضرب المثل‌های ازبکی

الف: احترام پدر و مادر                             

آتنگ باله‌سی بولمه ,آدم باله‌سی بول .

آتان بالاسی اولما، آدام بالاسی اول

 بچه پدرت نباش ,بچه آدم باش .

آتنگ قریسه قل آلمه,آنگ قریسه چوری

آتان قوجالسا قول آلما، آنان قاریسا قاراباش.

اگرپدرت پیر شد غلام نگیر ,اگر مادرت پیرشد کنیز.

آتنگ‌نی اولدیر‌گنگه هم یخشی‌لیک قیل .

آنانی اؤلدورنه بئله یاخشی‌لیق قیل.

حتی به قاتل پدرت هم نیکی کن.

آته‌لر سوزی عقل نینگ کوزی .

آتالار سؤزو، عاغیلین گؤزو.

سخن نیاکان اساس عقل است.


آچار سؤزلر: آتالار سؤزو, تورک دونیاسی, اؤزبکجه, مقال‌لر
آردينی اوخويون | ardını oxuyun
يازان : عباس ائلچین شنبه ۱۳۹۵/۰۵/۳۰ |

TİL HAQQINDA QIRIMTATAR ATALAR SÖZLERİ

دیل حاققیندا قیریم‌ تاتار آتالارسؤزلری

کؤچورن: عباس ائلچین

 

Til – aqıl terazesidir

دیل- عاغیل تره‌زیسی‌دیر

***
 Tiliñnen diliñni bir tut

دیلین ایله اورگینی بیر توت

***
 Tilini unutqan – ilini unutır

دیلینی اونودان- ائلینی اونودار

***
 Tilge itibar – ilge itibar

دیله اعتبار- ائله اعتبار

***
 Tilniñ ucunda qılıçnın küçü

دیلین اوجوندا قیلینجین گوجو

***
 Til – yürekniñ anahtarı

دیل- اوره‌گین آچاری

***
 Til taş yarar, yanılsa  baş yarar

دیل داش یارار، یانیلسا باش یارار

***
 Til uzatılğan yerge el uzatılmaz

دیل اوزادیلان یئره ال اوزادیلماز

***
 Tilniñuzunı dellalğa kerek

دیلین اوزونو دللالیغا گره‌ک

***
 Til qılıçtan keskin

دیل قیلینجدان کسکین

***
 Tilniñ kemigi yoq

دیلین سوموگو یوخ

***
 Tilden hem bal tamar, hem – zeher

دیلدن هم بال دامار،هم زهر

***
 Tilden kelgen elden kelse, her kes padişa olur

دیلدن گلن الدن گلسه، هر کس پادشاه اولار

***
 Til ayaqsız, lakin uzaqqa alıp barır

دیل آیاقسیز، آنجاق اوزاغا گئده بیلر

***

Til bilgen yolda qalmaz

دیل بیلن یولدا قالماز

*

Qaynaq: qiriminsesi.com

 


آچار سؤزلر: آتالار سؤزو, تورک دونیاسی, قیریم تاتار, دیل
يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۵/۰۵/۲۷ |

"هامي اوغول بؤيوتموشدو"

راميز رؤوشن

       يئتيم قولو او قاپيدا، بو قاپيدا يئتيمچيليکله بؤيوموشدو؛ دامدان ييخيلا-ييخيلا، چايدا بوغولا-بوغولا، دونيانين بوتون پيس ناخوشلوقلاريني چيخارا-چيخارا بؤيوموشدو. آنجاق دامدان ييخيلاندا قيچي سينماميشدي، چايدا بوغولاندا باتيب اؤلمه‌ميشدي، او کي قالدي ناخوشلوقلارا، بوردا مسله بير آز غليظلشير. چونکي يئتيم قولو اوشاق واختي ناخوشلوغا دوشوردوسه، کندده‌کي نئچه-نئچه اوشاغي دا همين ناخوشلوغا ساليردي. قولو چيچک چيخارتدي، کندده‌کي نئچه-نئچه اوشاق دا چيچک چيخارتدي. قولو تامام ساغالدي، هئچ او چيچگين ايزي-توزو دا قالمادي، آنجاق کندده‌کي نئچه-نئچه اوشاغين سير-صيفتينده او چيچکدن چوپور قالدي. قولونون باشي يارا تؤکدو، کندده‌کينئچه-نئچه اوشاغين باشي دا يارا تؤکدو. قولو تامام ساغالدي، هئچ او يارانين ايزي-توزو قالمادي، آنجاق کندده‌کي نئچه-نئچه اوشاغين باشيندا او يارادان کئچلليک قالدي. بلي، يئتيم قولو بؤيودو، بير جاوان اوغلان اولدو. تاي-توشلاري باشلاديلار ائولنمه‌يه: صيفتي چوپورلار دا ائولنديلر، باشي کئچللر ده. تکجه يئتيم قولو بو قيوريم‌ساچ باشيينان، بو گول کيمي صيفتيينن ائولنمه‌دي کي، ائولنمه‌دي. يئتيم قولو ائولنمه‌يه قورخوردو. قورخوردو کي، ائولنه - اوشاغي اولا، اؤله - اوشاغي يئتيم قالا... يئتيم قولو ائولنمه‌دي کي، اوشاغي يئتيم قالماسين. تاي-توشلاري اوغول-اوشاق صاحيبي اولدولار. قولو اؤلمه‌دي. اوغول-اوشاق بؤيودو، بئش ياشينا چاتدي، اون ياشيني اؤتدو، اون بئش ياشيندان آدلادي، - قولو اؤلمه‌دي و باشلادي پئشيمان اولماغا. فيکيرلشدي کي، ائي دادي-بيداد، ائولنسيديم، ايندي اوغلومون اون بئش ياشي اولاردي...


آردينی اوخويون | ardını oxuyun
يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۵/۰۵/۲۶ |

تورکمن آتالارسؤزو (آتالار نقلی)

درله‌ییب کؤچورن: عباس ائلچین

 

Adam ýerde ýaşaýar, emma adamyň göwni asmanda perwaz urýar.

آدام یئرده یاشایار، آمّا  آدمین کؤنولو گؤیلرده اوچار

Adamy adam eden ylymdyr.

آدامی آدام ائدن بیلم‌دیر.

Adamyň akyllysy dil öwrener.

آدامین عاغیللیسی دیل اؤیره‌نر.

Adamyň borjy – bilmekdir.

آدامین بورجو بیلمکدیر.

Adamyň ilkinji Watany-da enedir.

آدامین ایکنجی وطنی ده آنادیر.

Aglasa enem aglar, galany ýalan aglar.

آغلاسا آنام آغلار، قالانی یالان آغلار.

Agyr zamananyň hem ýeňil günleri bolýandyr.

آغیر زامانانین هم یونگول گونلری اولار.

Akyl nämäni buýursa, dil şony diýer.

عاغیل نمنه‌نی بویورسا، دیل اونو دئیر.

Akyl uly güýçdür.

عاغیل بؤیوک/اولو گوجدور.

Akyl ýaşda bolmaz, başda bolar.

عاغیل یاشدا اولماز، باشدا اولار.

Alanyňda – bir eliň bilen al, bereniňde – iki eliň bilen ber.

آلاندا بیر الین ایله آل، وئرنده ایکی الین ایله وئر.

Alym bolmak aňsat, adam bolmak kyn.


آچار سؤزلر: آتالار سؤزو, آتالار نقلی, تورکمن, تورک دونیاسی
آردينی اوخويون | ardını oxuyun
يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۵/۰۵/۲۱ |

شئیخ شعبان

عبدالرحیم بَی حاقوئردییئو

 

     شئیخ شعبانی سیز تانیییرسینیزمی؟

- خئیر!

- حئیف، صد حئیف. من هامان او شئیخ شعبانی دئییرم کی، یولون قیراغینداکی محلّه مسجیدی‌نین قاباغیندا اَیلشیب پینه‌چیلیک ائدیردی.

     یاغیش یاغاندا سئل گتیرن کؤهنه باشماقلاری، چوستلاری، چکمه‌لری، چاریقلاری ییغیب، قالیبا ووروب، یاماییب اوجوز قییمتله: جوتونو بیر عابباسیدان، آلتی شاهیدان ساتاردی.

     فقیر-فوقرانین آیاققابیلاری هامیسی آنجاق شئیخ شعبان عملی اولاردی. دئیه‌سن یاواش-یاواش یادینیزا دوشور؟ بیر توی، بیر احسان شئیخ شعبانسیز کئچمزدی. مئییت قاباغیندا شئیخ شعبان "لاحول و لا قوّة " دئینده سسی شهرین او بیری قاپیسیندا ائشیدیلیردی. هر صاباح تئزدن دوروب، ائنیب، صوبح نامازینی مسجیدده قیلیب، سونرا چیخیب، اؤز یئرینده اَیلشیب پئشه‌سینه مشغول اولاردی. گون اورتا و آخشام آذانینی دا وئرمگی اؤزونه فرض حساب ائدردی. گومان ائتمه‌یین کی، شئیخ شعبان آذان وئرمگینه موزد آلیردی. خئیر، استغفوروللاه! آذان وئرمگی محض ثاواب عمل حساب ائدردی و اجرینی قییامتده آللاهدان گؤزله‌ییردی.

     شئیخ شعبان گؤدک بویلو، اوزون ساققاللی بیر کیشی ایدی. باهاردا، یایدا عابا بورونردی و قیش فصلینده چیگنینه بیر خوراسان کورکو سالاردی. بیر نفر دئیه بیلمزدی کی، من شئیخ شعبانین ساققالی‌نین دیبینی ذرّه‌جه آغارمیش گؤرموشم. هئچ شئیخ شعبان ائله آدام دئییل ایدی. اوتوز ایل بیر عابادا گزمگی، قیرخ ایل بیر کورکه بورونمگی قبول ائدردی، آما ساققالینا رنگ و حنادان کورلوق وئرمزدی.

    رنگ و حنانی دا همیشه عطّار کربلایی مقصوددان آلاردی. هر آدامین ساتدیغی حنانی بَینمزدی. دوشنده ده دئییردی کی، کربلایی مقصودون حناسی جمعی ایراندا تاپیلماز! گؤر ندیر کی، قاضی آغا اؤزو ده اونون حناسینی ایشله‌دیر و دلیلی‌نین ده کی، موقابیلینده هئچ بیر ایراد اولا بیلمز. یئمک طرفیندن، همچنین، شئیخ شعبان اؤزونه کورلوق وئرمزدی. ایلین چوخ حیصه‌سینی تویلاردا، احسانلاردا پلوو یئیردی. فقط پلوو اولمایان گونو ده حؤکمن گرک بیر عابباسیلیق ات آلیب گؤندریدی ائو، تا آرواد آخشام آبیگوشت بیشیرسین. اتی ده شئیخ شعبان قصابدان آلمازدی. قصابباشی ایمامعلی ایله موشتری ایدی. نیسیه ات آلیب الینه پول کئچدیکجه حسابلاشاردی. اوندان علاوه،دوشنده آخشاملار یئمیشدن، اوزومدن، قارپیزدان آلیب اؤزو عابانین آلتیندا ائوه گتیرردی.

     شئیخ شعبان بئله شئیخ شعبان ایدی.


آردينی اوخويون | ardını oxuyun
يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۵/۰۵/۱۸ |

 

Elmira Şahtaxtinskaya - Bəhmənyarın portreti

بهمنيار؛ آذربايجان فيلوسوفو

      ابوالحسن بهمنيار مرزبان اوغلو (993-1066) شرق پئريپاتئتيزمی‌نین(مشائی‌لیک‌) گؤرکملي نوماينده‌لريندندير. فيلوسوفون آنادان اولدوغو يئر معلوم دئييلدير. اورتا عصر مؤليفلري يازيرلارکي، او، «آذربايجانلي» («ال-آذربايجاني»)، «آذربايجان اؤلکه‌سيندن» (مِن بِلاد آذربايجان) ايدي.

      بهمنيار ابن‌سينانین گؤرکملي شاگيردي و داوامچيسيدير. اونون اؤز موعليمي ايله ايلک گؤروشو باره‌ده دئييرلر:

      بير دفعه ابن سينا دميرچيخانادا اولارکن بهمنيار اورايا گليب اود ايسته‌يير. دميرچي اونا دئيير: «قاب گتير ايچينه اود قويوم آپار». بهمنيار اوووجونا بير قدر تورپاق ييغيب دئيير: «اودو بو قابا قوي». ابن سينا بهمنيارين درّاکه‌سينه حئيران قاليب، اونو اؤزونه شاگيرد گؤتورور.

       آذربايجان فيلوسوفو اؤزونون پارلاق ايستعدادي و امک‌سئورليگي ايله ابن سينانين درين رغبتيني قازانميشدي. سونرالار موعلّيم شاگيردي حاقيندا يازيردي: «او، منه اوغولدان آرتيق ايستکليدير من اونا تعليم-تربييه وئرميش و بو سوييّه‌يه گتيريب چيخارميشام. اونون آخير گليب منيم يئريمده اولماسينا بير شئي قالماييب».

      بهمنيار موعليمی‌نین اوميديني لاييقينجه دوغرولدور. اونون اؤزو و شاگيردلري- ابولعباس لفکري، عؤمر خييام، هابئله داوامچيلاري ياخين و اورتا شرقده پئريپاتئتيک فلسفه‌ني اينکيشاف ائتديريبلر.

     آذربايجان فيلوسوفو بير سيرا قييمتلي اثرلرين مؤليفيدير. «تحصيل» («التحصيل»)، «منطيقه داير زينت» (« الزینة فی المنطق »)، «گؤزلليک و سعادت» («البهجة والسعادة»)، «موسيقي کيتابي» («کتاب في الموسيقا»)، «مئتافيزيکانين مؤوضوسو» («فی موضوع المعروف بما بعدالطبیعة»)،. آخيرينجي ايکي تراکتات(رساله) 1851-جي ايلده لئيپسيقده عرب و آلمان ديللرينده، 1911-جي ايلده قاهيره‌ده عرب ديلينده چاپ ائديلميشدير. تحصيل اثري بهمنيارين ياراديجيليغيندا موهوم يئر توتور. فيلوسوف بو اثري داييسي ابومنصور بن بهرام بن خورشيد اوغلونا ايتحاف ائتميشدير.

      «تحصيل» اثري «منطيق» («المنطق»)، «مئتافيزيکا» («علم مابعد الطبیعه») و «عياني مؤوجود شئيلرين حاللاري» («احوال عيان الموجودات») اولماقلا اوچ کيتابدان عيبارتدير. او، فلسفي بيليکلرين اؤيره‌نيلمه‌سينده قييمتلي منبع اولدوغوندان هله اورتا عصرلرده عرب اورژيناليندان فارس ديلينه ترجومه ائديلميشدير.

      «تحصيل» کيتابی‌نین عربجه‌سی‌نین موختليف واختلاردا کؤچورولموش اليازماسي نوسخه‌لري بئيروت، قاهيره، تئهران، رامپور، واتيکان و دونيانين باشقا شهرلری‌نین کيتابخانالاريندا، فوندلاريندا ساخلانيلير. اثرين فارسجا بير اليازماسي نوسخه‌سي اؤزبکيستان EA بيروني شرقشوناسليق اينستيتوندا، ديگري ايرانين ميلّي شورا مجليسي کيتابخاناسيندادير. بو ديرلي اثرين بوتؤو حالدا عربجه‌سي 1971-جي ايلده، فارسجاسي 1983-جو ايلده تئهراندا چاپدان چيخميشدير. اونون آ.و.ساقادئيئو طرفيندن عربجه‌دن روسجايا ترجومه‌سي 1983، 1986-جي ايللرده نشر اولونموشدور.

      «منطيق» عرب ديلينده «تحصيل» اثری‌نین مرتضی مطهری طرفيندن حاضيرلانميش تئهران چاپيندان (1971)، «مئتافيزيکانين مؤوضوسو» و «مؤوجوداتين مرتبه‌لري»(«فی مراتب الموجودات») س.پوپپئر طرفيندن حاضيرلانميش عربجه لئيپسيق چاپيندان گؤتورولموشدور.

قايناق:   «شرق فلسفه‌سي» کيتابي

کؤچورن: عباس ائلچین

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۵/۰۵/۱۲ |

موریدیزم و شئیخ شامیل حرکاتی

رامین صادیقوو

تاریخ اوزره فلسفه دوکتورو

       ايسلام تصوّوفونه گؤره موريد، اؤزونو دين، يعني ايسلاما تسليم ائدن شخصه وئريلن آددير. آنجاق قافقاز خالقلاري‌نين ديلينده موريد سؤزو تصوّوفله بيرليکده روسلارا قارشي ساواشماق آنلاميندا دا ايشلنميشدير. موريدلر اوزون ايللر روسلارا قارشي آزادليق موباريزه‌سي آپارديقلاريندان، بو سؤزو بير "دين دؤيوشچوسو" کيمي ده ايفاده ائتمک اولار.

       موريديزم حرکاتينا ايشتيراک ائدن اينسانلارين چوخو کندليلر ايدي. بو اينسانلارين بير چوخو موريديزمين اونلاري آزادليغا چيخاراجاغينا و روسلاري قافقازدان قوواجاغينا اينانيردي. موريديزم اصلينده نقشيبندي طريقتي‌نين منسوبلاري طرفيندن منيمسه‌نن بير حرکات ايدي. موريدلر، حؤکم ائتديکلري بوتون قافقاز خالقلاريندان ايسلام شرعيتينه و پئيغمبرين سوننتينه اويغون ياشاماغي طلب ائديرديلر. داغلي خالقلاردان ديني، صوفيليک درجه‌سينده ياشامايانلار بئله موريد اولا بيليرديلر. چونکو ساده‌جه روسلارا قارشي ساواشماق نيتي ايله موريدلر آراسيندا يئر آليرديلار.

 


آردينی اوخويون | ardını oxuyun
يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۵/۰۵/۰۳ |

قافقاز قارتالي

      شاميل 1797-جي ايلين 9 اييونوندا داغيستانين گيمري آوُلوُندا دنگي محمدين عاييله‌سينده آنادان اولموشدو. اونون اولو باباسي واختيله بوتون قافقازدا تانينان قوللوق امير خان ايدي. آناسي باخوُ مَسَد ايسه آوار بَيي پير بوداغين قيزي ايدي. اوشاغين آدي علي ايدي. آما آريق و سيسقا اولدوغونا، دايم خسته‌لنديگينه گؤره قديم عادته اويغون اولاراق اوشاغين آديني دَييشيب داييسي‌نين آديني - شاميل قويدولار کي، اونون کيمي ساغلام و ايگيد اولسون. او، بؤيودوکجه ساغلام و گوجلو بير گنجه چئوريلدي. ياخشي تحصيل آلدي. او، تحصيليني مدرسه‌ده آلميش، عرب و فارس ديللريني اؤيرنميشدي. شئيخ شاميلين اؤلکه‌سي‌نين آزادليغي اوغروندا آپارديغي موباريزه دونيا آزادليق موحاريبه لري‌نين ان مؤحتشملريندندير. کيچيک بير قبيله رئیسی­‌نين بير اوووج موجاهيدله 125 ميليونلوق دؤولتي 25 ايل چاشباش سالماسينا باشقا بير نومونه تاپماق مومکون دئييلدير.


آردينی اوخويون | ardını oxuyun
يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۵/۰۵/۰۳ |