تورک بديعي تفکّورونون و شئعیر ديلي‌نين اينکيشافيندا نسيمي‌نين رولو

مؤليف: کاميل آللاهياروو     

 کؤچورن: عباس ائلچین

  اورتا عصرلرده موسلمان تورکلرين بديعي تفکّورونون و شئعیر ديلي‌نين اينکيشافيندا عیمادالدین نسيمي‌نين يئريني و خيدمتلريني آنلاماق و موعينلشديرمک اوچون تورک شئعیر مدنيتي‌نين تکامول يوللارينا قيسا بير نظر سالماق لازيمدير.

 معلومدور کي، اسکي تورک شئعیري هر بير بندده (تيرادادا) هر بيري بير ساده جومله‌دن عيبارت اولان ميصراعلارين سينتاکتيک باخيمدان بير-بيرينه پارالئل قورولماسي و اونلارين سونلوقلاري‌نين دا اوخشار قرامماتيک قافييه ايله بيتمه‌سي، همچنين ميصراعلارين اولينده اوخشار و يا عئيني سسلرين (آلليتئراسييا‌نين) اولماسي پرينسيپلرينه اساسلانيردي. بو شئعیر فورماسي قديم تورکلرين سؤزون ماگيک گوجونه اينامي ايله باغلي يارانميشدي. اوغورلو اوْو ائتمک، ياغيش ياغديرماق، خسته‌ليکلري ساغالتماق و يا قارا قووّه‌لري اؤزلريندن اوزاقلاشديرماق مقصديله قديم اينسانلار موختليف روحلارا و تانريلارا دوعالار اوخويور و يا اونلارين شأنينه آلقيشلار سؤيله‌ييرديلر. بئله دوعالار، اووسونلار، آلقيش و قارغيشلار اوخونان زامان سؤزون تاثير گوجونو آرتيرماق اوچون موختليف سؤزلر، سؤز بيرلشمه‌لري و جومله‌لر دفعه‌لرله تکرار اولونوردو و بوتون بو پارالئل تکرارلار متنده ريتم و آهنگي ده خئيلي آرتيريردي. بو تکرارلارين ياراتديغي بديعي-ائستئتيک تاثير قووّه‌سيني آنلاديقدان سونرا اينسانلار آرتيق بيله‌رکدن، شوعورلو صورتده اونلارين بديعي ايمکانلاريندان بهره‌لنمه‌يه چاليشميش و اؤزلري و طايفالاري اوچون عزيز و موقدس سايديقلاري مؤوضو و مطلبلري بئله يوکسک و طمطراقلي اوسلوب اساسيندا قورماغا چاليشميشلار. آوازلا اوخونان متنلرده "ماناس" ائپوسوندا، "دده قورقود کيتابي"ندا و س.) بو يوکسک بديعي اوسلوبا خاص اولان عونصورلر (جومله‌لرين سينتاکتيک باخيمدان اويغونلوغو، هئجا برابرليگي باخيميندان اونلارين بير-بيرينه ياخينليغي، آلليتئراسييا، قرامماتيک قافييه و سؤز تکرارلاري‌نين چوخلوغو و س.) موسيقي عاميللري‌نين تاثيري آلتيندا داها گوجلو شکيلده تجسّوم اولوندوغونا گؤره اونلاري پوتئنسيال-شئعیر، نقل ائديلن، دانيشيلان متنلري ايسه (اورخون متنلري، "اوغوز-کاغان" داستاني، "دده قورقود کيتابي"‌نين نقل ائديلن حيصه‌لري و س.) پوتئنسيال-نثر آدلانديرماق اولار (7، 8-16). آلليتئراسييايا ايسه قديم تورکلر قوهوملوق، ياخينليق علامتي کيمي باخيرديلار و مضمونجا بير-بيرينه باغلي جومله‌لرين و سؤز بيرلشمه‌لري‌نين اولينده عئيني سسلري ايشلتمکله، اونلارين معنا و قورولوش باخيميندان دا ايليشکيلي اولماسيني گؤسترمک ايسته‌ييرديلر (7، 34-35).


آردينی اوخويون | ardını oxuyun
يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۳۹۶/۰۷/۲۸ |

ديل و تفکّور فلسفي پروبلئم کيمي

م. ميرزه‌علی‌یئوا‌

   ديل و تفکّور پروبلئمي ديالئکتيک ماتئرياليزمده عومومي مسله اولان ماتئرييا و شوعورون قارشيليقلي علاقه و موناسيبتلري مسله‌سي‌نين آيريلماز حيصه‌سي کيمي اؤيره‌نيلير. ديل و تفکّور پروبلئمي فلسفه‌نين اساس مسله‌سي – ماتئرييانين‌مي، يوخسا روحون‌مو ايلکين اولماسي مسله‌سي ايله باغليدير. بيز فلسفه‌نين اساس مسله‌سيني حلّ ائدرکن شوعورو و ماتئريياني قارشي-قارشييا قويوروق. ماتئرييا شوعوردان آسيلي اولمايان، شوعور خاريجينده مؤوجود اولان شئيلردير. بونا گؤره ده، شوعورو دا ماتئرييايا داخيل ائدنلر جيدي سهوه يول وئريرلر.

فيکير ماتئرييا کيمي قبول ائديلسه، اوندا ماتئرييا ايله تفکّور عئيني‌لشميش اولار، اونلارين آراسينداکي فرقدن ايسه دانيشماغا بئله دَيمز. لاکين شوعورلا ماتئرييا آراسينداکي فرقي شيشيرديب، موطلق آيريليغا چاتديرماق دا اولماز.

عوموميتله، شوعورلا ماتئرييا آراسينداکي فرقي ده، رابيطه‌ني ده گؤره بيلمه‌لي‌یيک. فرقي اونوتماق اولماز؛ چونکي شوعورون ماتئرييا ايله عئيني‌لشديريلمه‌سي تاماميله سهو فيکيرلرله نتيجه‌له‌نير. لاکين عئيني زاماندا شوعورو بئييندن آييرماق دا اولماز؛ چونکي شوعور بئينين، يعني تشکّول تاپميش ماتئرييانين خاصّه‌سيدير.


آردينی اوخويون | ardını oxuyun
يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۶/۰۷/۱۶ |

 

قديم تورکلرده - هونلاردا و گؤی‌تورکلرده تربييه

 پيرآلي علي‌يئو

کؤچورن: عباس ائلچین

 

      تورکلر ("تورک" سؤزونون معناسي "گوجلو" ،"مؤحکم" دئمکدير) ائ.أ. 2. مين‌ايل‌ليگين اوّل‌لرينده قافقازدا، اورتا آسییادا، آلتاي-سايان داغلاري‌‌نين شيمالي-غرب بولگه‌سينده، یئنی‌سئی چايي بويلاريندا ياشاييرديلار. تاريخ بويونجا بير چوخ تورک دؤولتي قورولموشدور.

ايلک تورک دؤولتلريندن بيري هون ايمپئراتورلوغو اولموشدور. اونون ان قودرتلي دؤورو مئتئ خاقا‌‌نين حاکيمیيت ايللرينه تصادوف ائدير.

تورکلرده ائل، اوبايا، خالقا باغليليق يوکسک اولموشدور. عاليم­لرين دئديگينه گؤره قديم تورکلر - هونلار اؤزلريني "قون" ،گون" آد­لانديرميشلار کي، بو دا "ائل-گون" ،"گون" ،"خالق" معنالاريندا ايشلنميشدير.

ائراميزدان اول 2. عصرده مئيدانا گلن هونلار اؤز قونشولاري چين سلطنتيني و خوصوصيله تونق‌هو طايفالاريني قورخويا سالميشدير. هون دؤولتي‌‌نين ايلک باشچيسي تومئن خان اولموشدور کي، اوغلو مئتئ خان 209-جو ايلده اونون يئرينه کئچه‌رک اؤزونو ايمپئراتور آدلانديرميش و تورک آديني بوتون دونيايا يايماق، تورک گوجونو بوتون عالمه تانيتماق ايسته‌ميشدير.

قديم تورکلر اوشاقلاريني 3 اينام اوزرينده تربييه ائديرديلر: طبیعت قوووه‌لرينه اينام؛ آت کولتو؛ گؤي تانرييا اينام (گؤي آللاهي). دئمه‌لي تورکلرده تک‌آللاهليليق ايسلامدان چوخ اول مؤوجود اولموشدور.


آچار سؤزلر: تورک, تورک دونیاسی, آذربایجان
آردينی اوخويون | ardını oxuyun
يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۶/۰۷/۰۲ |