نادره (1792-1842)     

اۉزبېک کلاسیک شعریتی 

محبوبه قادراووا

کؤچورن: عباس ائلچین

 نادره (تخلصی؛ اسمی ماه‌لرآییم) (1792، اندیجان — 1842، قۉقان) — شاعره‌، معرفت‌پرور و دولت اربابی. «کامله» و «مکنونه» تخلصلری بیلن هم شعرلر یازگن. آته‌سی اندیجان حاکمی رحمان قولی بیي — مینگ قبیله‌سیدن، فرغانه‌ حکمداری عالمخان‌نینگ تاغه‌سی. عالمخان اوکه‌سی عمرخانگه مرغیلان حاکملیگینی بېره‌دی و اونی 1807 ییلده نادره‌گه اویلنتیره‌دی. نادره شو خاندانده شعر یازیشنی مشق قیله‌دی، شاعره‌ او‌یسي بیلن تنیشه‌دی، اونی معلمه صفتیده سرایگه تکلیف اېته‌دی. نادره‌‌نینگ تورموش یۉلداشی امیر عمرخان هم امیری تخلصیده ایجاد قیلگن.

1822 ییلده عمرخان وفات اېتیب، اونینگ اۉغلی، 14 یاشلی محمدعلیخان تختگه کۉتریلدی. لېکن دولتنی، اساساً، نادره‌‌نینگ اۉزی اداره‌ قیلدی. او مدنیت و صنعتنی رواجلنتیریشگه اینتیلدی. نادره‌‌‌نینگ زمانداشی قاضی عبدونبی خاتیف‌نینگ تماملنمه‌ی قالگن واقعه‌بند داستانیده نادره‌‌‌نینگ حیاتی و اجتماعي فعالیتی ایشانرلی دلیللر بیلن کۉرسَتیب بېریلگن: «اثر یازیشدن مقصدیم نادره‌‌‌نینگ عاقله، فهملی، علم و سۉزنینگ قدریگه یېته‌دیگن دانشمند عیال اېکنلیگینی کۉرسَتیشدیر...

 عمرخان وفاتیدن سۉنگ بو عفت صدفی‌نینگ اینجوسی کونلرنی حسرت-و فراق بیلن شو طریقه‌ اۉتیشینی ناشکرلیک دېب بیلدی. او گُلستاندېک چهارچمن باغیگه باریب، فرغانه‌، تاشکېنت، خۉجند، اندیجان و باشقه‌ شهرلردن فاضللر، عالملر، خطاطلر، نقاشلرنی اۉز خدمتیگه چقیرتیریب کېلدی». نادره بیر نېچه‌ کتابلرنی کۉچیرتیردی و شاعرلرنی ینگی-ینگی اثرلر یازیشگه تشویق قیلدی. شاعره‌ دېوانلرنینگ چیرایلی یازیلیشی، مقوا‌سی‌نینگ بېزه‌تیلیشینی اۉزی شخصاً کۉزدن کېچیریب تورگن. او یخشی ایشله‌گن کاتبلرگه طلا قلم، کوموش قلمدان بېریب، اولرنی «زرین قلم»لیک منصبیگه کۉترگن.

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۷/۰۵/۳۰ |

Nodira (1792-1842)

O'zbek klassik she'riyati

Nodira (taxallusi; ismi Mohlaroyim) (1792, Andijon — 1842, Qo‘qon) — shoira, ma’rifatparvar va davlat arbobi. «Komila» va «Maknuna» taxalluslari bilan ham she’rlar yozgan. Otasi Andijon hokimi Rahmonqulbiy — ming qabilasidan, Farg‘ona hukmdori Olimxonning tog‘asi. Olimxon ukasi Umarxonga Marg‘ilon hokimligini beradi va uni 1807 yilda Nodiraga uylantiradi. Nodira shu xonadonda she’r yozishni mashq qiladi, shoira Uvaysiy bilan tanishadi, uni muallima sifatida saroyga taklif etadi. Nodiraning turmush yo‘ldoshi Amir Umarxon ham Amiriy taxallusida ijod qilgan.
1822 yilda Umarxon vafot etib, uning o‘g‘li, 14 yoshli Muhammad Alixon (Ma’dalixon) taxtga ko‘tarildi. Lekin davlatni, asosan, Nodiraning o‘zi idora qildi. U madaniyat va san’atni rivojlantirishga intildi. Nodiraning zamondoshi qozi Abdunabi Xotifning tamomlanmay qolgan voqeaband dostonida Nodiraning hayoti va ijtimoiy faoliyati ishonarli dalillar bilan ko‘rsatib berilgan: «Asar yozishdan maqsadim Nodiraning oqila, fahmli, ilm va so‘zning qadriga yetadigan donishmand ayol ekanligini ko‘rsatishdir... Umarxon vafotidan so‘ng bu iffat sadafining injusi kunlarni hasratu firoq bilan shu tariqa o‘tishini noshukurlik deb bildi. U gulistondek Chahorchaman bog‘iga borib, Farg‘ona, Toshkent, Xo‘jand, Andijon va boshqa shaharlardan fozillar, olimlar, xattotlar, naqqoshlarni o‘z xizmatiga chaqirtirib keldi». Nodira bir necha kitoblarni ko‘chirtirdi va shoirlarni yangi-yangi asarlar yozishga tashviq qildi. Shoira devonlarning chiroyli yozilishi, muqovasining bezatilishini o‘zi shaxsan ko‘zdan kechirib turgan. U yaxshi ishlagan kotiblarga tilla qalam, kumush qalamdon berib, ularni «Zarrin qalam»lik mansabiga ko‘targan.

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۷/۰۵/۳۰ |

تروْیا آتي و ديل 
تورال عوثمان 

"مغلوب میلّتلر، غاليب و فاتئح میلّتلرين عؤرفلريني، عادتلريني و عنعنه‌لريني تقليد ائدر." ايبن خلدون

"بابيل قوللـه‌سي و آفازييا" آدلي يازيدا اله ساليناجاق اينسانلار اولاراق اؤزوموزو تانيماغيميز اوزريندن ديل مؤوضوسونا فلسفي زمينده اولان ياناشمامين عومومي چرچيوه‌سيني خولاصه ائتمه‌يه چاليشاراق و شاهيدي اولدوغوم گئديشاتين منظره‌سي‌نين تئولوژي، فلسفي، علمي، تاريخي، ادبي، ايجتيماعي و باشقا يؤنلرينه ديقّت چکمه‌يه جهد ائده‌رک ديلين ماهيیتي‌نين و هر بير ساحه‌ده اولان بير چوخ ناتامامليغين کؤکونون هارادان قايناقلانديغيني آراشديرماق باخيميندان عومومي موشاهيده‌لريمي يازميشديم. همين يازينين داوامي و بير چوخ باشقا تفرروعاتلارين ايفاده اولونماسي ضرورتيندن بعضي مسله‌لري قئيد ائتمک احتيياجي حيس ائتديم. ديل مؤوضوسو فلسفي زمينده چوخ درين مؤوضو اولماقلا ياناشي تاريخ بويو بير چوخ موتفکّيرلر، عاليملر، فيلوسوفلار، شاعيرلر بونا ائله بير يؤن وئريبلر کي، بوردا آرتيق بوتون سؤزلرين دئييلديگي ظنّينه قاپيلا بيله‌ريک، لاکين منيم مسله‌م صيرف يئني بير سؤز دئمک نامينه نسه يازماق يوخ، کئچميشدن ميراث قالان بيليگي و حيکمتي حاضيرکي پروبلئملري گؤستره بيله‌جک شکيلده کئچيلميش يولدان ايندييه گتيره بيله‌جگيميز مسله‌نی ايفاده ائتمکدير. همچنين ليسانيميز، ادبياتيميز، دوشونجه حياتيميز ايله باغلي اوزرينده دورولماديغيني دوشوندوگوم بعضي عومومي مسله‌لرله علاقه دار موشاهيده‌لريمي يازماق نيتينده‌يم.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۷/۰۵/۱۸ |

بیر ماهنی‌نین سیرّی

مؤلیف: حیکمت بابا اوغلو

"يئني آذربايجان" قزئتي‌نین باش رئداکتورو

     "ساري گلين" ماهنيسيني دينله‌ين هر بير آذربايجانلي اوچون بو ماهني اولدوقجا دوغمادير. اوّلا، اونا گؤره کي، ماهنی‌نین سؤزلري اوغوز تورکلري‌نین بايات بوْيونون ياراتديغي ادبي اوسلوبدا، باياتي ژانريندا يازيليب. جمعيسي يئددي هئجادان عيبارت، اولدوقجا ساده وزنده يازيلميش بو سؤزلر باياتي ژانري‌نین بوتون موثبت کئيفيیتلري، آخيجيليغي، ساده‌ليگي، آيدين ايفاده طرزي و محض خالق ديلي ايله يازيلديغي اوچون چوخ سئويلير. باياتي يالنيز تورکلره عاييد بير ياراديجيليق نومونه‌سيدير. بو اوسلوب عيراق تورکمنلري و آذربايجانليلارين ان چوخ ايستيفاده ائتديگي خالق ياراديجيليغي نومونه‌سي اولماقلا باشقا هئچ بير خالقين شيفاهي ياراديجيليغيندا راست گلينمه‌ين بير نومونه‌دير. 
ماهنی‌نین اولدوقجا پوپوليارليق قازانماسي‌نین و سئويلمه‌سي‌نین ايکينجي سببي ايسه اونون مضمونو ايله باغليدير. ماهنيدا بير ناکام عئشق حئکايه‌سيندن بحث ائديلير و بو حئکایت اولدوقجا تاثيرلي سؤزلرله تصوير اولونور. ماهنیني چوخ سئوديرن اوچونجو جهت ايسه اونون مئلوديياسي‌نین يئنه خالق ياراديجيليغي‌نین باشقا بير نومونه‌سي اولان آشيق صنعتيندن قايناقلانماسيدير.
ايلک باخيشدان هر نه قدر بو ماهنی‌نین آشيق هاوالاري ايله اويغونلوق تشکيل ائتمه‌ديگي تصوّورو يارانسا دا، ماهنييا ديقّتله قولاق آسديقدا اونون مئلوديياسي‌نین آلت قاتلاريندان ان قديم آشيق هاوالاريندان اولان "ايروان چوخورو"-نون ريتملري آيدين سئزيلير. سانکي "ايروان چوخورو" هاواسي "ساري گلين"ده داها لنگ، داها آراملا، داها حزين و غملي شکيلده سسلنمکله بو عئشق حئکایتي‌نین بيتمه‌سيني ايسته‌مير، بو چاره‌سيز عئشقه ياس توتارجاسينا حزين-حزين اينيلده‌يير. 
بس، تپه‌دن-ديرناغا ايستر سؤزلري، ايستر موسيقيسي و ايسترسه ده غملی مضمونو ايله تورک روحونون داشيييجيسي اولان بو ماهنييا نييه باشقالاري صاحيب چيخماغا چاليشير؟! بو ماهنی‌نین گئرچک تاريخچه‌سي وارمي؟ وارسا نئجه‌دير؟ آراشديرماميزدا بو سواللارا جاواب تاپماغا چاليشاجاغيق.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۷/۰۵/۱۵ |

خودای‌بردی غورقاق بيلن تيلکي

 

بير بار اکن، بير يوق اکن، خودای‌بردی ديين بير آدام بار اکن. اول اؤرأن غورقاق اکن. مؤجکدير شاغال-آ بيله-ده دورسون، تيلکيدن داغام غورقار اکن. اونونگ ايکي ساني عایالي بار اکن. بير گوندن بير گون مونونگ عایاللاري‌نینگ هر هايسي بير آلاچا دوقاپدير. خودای‌بردی بو آلاچالاري ساتماق اوچين يابيسيني مونوپ، بازارا اوغراندا، عایاللاري حالوا هم سويجي سارغاپديرلار. اول يابيسيني لونگقولداديپ باريارکا، اؤنگوندن بير تيلکي چیقیپ: 
- خودای‌بردی، نيرأ گيتجک، هوْو! - ديييأر. 
خودای‌بردی غورقاق تيلکيدن چکينجيرأپ، دوغروسوندان گليپدير: 
- آي، عایاللاريم بير-ايکي آني آلاچا دوقاپديرلار-دا، شوني "ساتيپ گل" ديييپ ايبرديلر - ديييأر. 
اوندا تيلکي: 
- بازاردا ساتجاق بولوپ يؤرمه-ده، مانگا ساتاي، هألي بازاردان غايدانگدا، پولونگي اؤنگوندن ييقارار-دا برأيرين - ديييأر. 
خودای‌بردی غورقاق بولسا: 
- بولجاق اوندا، يؤنه سن مني کؤپ غاراشديرايماغين، بازاردان گليأنچأم، اؤنگومدن چيقاريپ، تايين اديپ دورگين! - ديييأر. 
تيلکي: 
- آي، سن آرقايين بولاي، اؤنگونگدن پولونگي تاييار اديپ غويارين - ديييأر.

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۷/۰۵/۰۹ |

حافیظ شيرازي ياراديجيليغيندا تورک اوْبرازي
پاشا علي‌ اوغلو 
ايبراهيم قولييئو

    اعجازکار قلميندن چيخميش ليريک شئعیرلري ايله فارس ديللي پوئتيک فيکرين زيروه‌سينده دايانان و تخمينن يئددي عصر ياخين شرق ادبییاتي‌نین ايدئيا - بديعي ايستيقامتيني موعين‌لشديرن حافیظ شيرازي‌نین ياراديجيليغيندا تئز-تئز راست گلينن سؤزلردن بيري ده "تورک" و اونون "تورکانِ-شيراز" ،"تورکِ-سمرقندي" ،"شاهِ-تورکان" ،"تورکِ-عاشق کُش" ،"بچّه‌یِ-تورکان" کيمي تعييني ترکيبلريدير.
 شاعيرين ياراديجيليغيندان قيزيل بير خط کيمي کئچن بو ايفاده اطرافيندا ادبییات تدقيقاتچيلاري، کلاسيک پوئزيياني و اورتا چاغ طريقتلريني آراشديرانلار آراسيندا دايم جيدّي موباحيثه‌لر گئتميش و بو گون ده همين موباحيثه لر داوام ائتمکده‌دير. بعضيلري حافیظين بو سؤزو تورک ائتنيک-ميلّي منسوبيتي‌نین آدي کيمي، ديگرلري "جسور" ،"قودرتلي" و س. آنلاميندا ايشلَنن ديل واحيدي کيمي و اوچونجو قيسيم ايسه، صوفي تئرميني اولاراق "گؤزل" ،"ديلبر" ،"قلب اووسونچوسو" معناسيندا ايشلتديگني بيلديريرلر. مؤوضونون تحليلينه کئچمزدن اؤنجه سؤزون سئمانتيک-ائتيمولوژي تاريخينه قيسا بير نظر سالاق.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۷/۰۵/۰۴ |

ناصر منظوري‌نین "آواوا" روماني حاقّيندا

سخاوت ساحيل 

     جنوبي آذربايجانلي يازيچي ناصر منظوري‌نین "آواوا" (تئهران، 2005) روما‌نیندان اوّل، اونون 1994-جو ايلده يازديغي "قاراچوخا" (تئهران، 1994) آدلي کيچيک حجمليي روما‌نیني اوخوموشدوم. اثرين اوسلوبونا و تحکييه‌سينه حئيران اولموشدوم. ايلک باخيشدان ساده گؤرونن ستروکتور روما‌نین اوخونوشونو آسانلاشديرسا دا، اوخودوقجا درين قاتلارا ائنيب، مؤليفين مورکّب قلم تئخنولوگيياسي‌نین و پئشه‌کارليغي‌نین شاهيدي اولدوم. گؤزله‌ديگيمه عکس اولاراق جنوبلو قارداشيميز مني اؤز اوخوجوسونا چئويرميشدي. 
     جنوبي آذربايجان ادبي موحيطينه هر زامان ماراغيم اولوب، بو داها چوخ پوئزييا ايله باغلي ايدي. طبيعي کي بونون سببلري وار: آزادليق، آيريليق و س. مؤوضولار داها چوخ شعرين هدفي اولوب. 
     جنوب پروْزاسي حاقّيندا موختليف فيکيرلر وار (فارسجا يازان آذربايجانلي مؤليفلرين اثرلريني چيخماق شرطي ايله). بوردا بئله ايديعا ائديرلر کي، اوردا آذربايجانجا تحصيل اولماديغي اوچون ادبي ديل فورمالاشماييب و س. لاکين ادبي ديل آنلاييشي شرطي مسله اولدوغوندان، بو حاقّدا يازماق ايسته‌ميرم، اساس مقصديم منظوري‌نین رومانيدير.

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۷/۰۵/۰۲ |