"دده قورقود"-لا معنوي باغليليقلار

ماعاریفه حسین قیزی حاجی‌یئوا

فیلولوگییا عئلملری دوکتورو

کؤچورن: عباس ائلچین

ادبییّاتين اينکيشاف قانونا اويغونلوقلاريندان بيري اونون فولکلورا، اؤز ايلکين منبعيينه داها فعّال شکيلده موراجيعتيدير. فولکلور – خالقين بديعي تفکّورونون محصولو اولان ياراديجيليق نومونه‌لري ادبییّاتين درين، داخيلي قاتلارينا نوفوذ ائدير، اثرلرين قورولوشونا و ايدئيا کونسئپسيياسينا طبيعي صورتده داخيل اولور. بئله بير جهت چوخ سجييّه‌ويدير کي، سون ايللرده ادبي تنقيدين ديقّت مرکزينده دايانان اثرلرين چوخونون ايدئياسينا و پوئتيکاسينا فولکلورون قووّتلي تأثیريني، فولکلور عونصورلري‌نین داخيل اولماسيني گؤروروک. 
ادبییّاتدا فولکلور تفکّورونه موراجيعت، البتّه، يئني سجييّه دئييل. بو، ادبییّاتين خالق شيفاهي بديعي سؤزو ايله اونون عنعنوی باغليليغي کيمي ايضاح اولونا بيلمز. بو باغليليق، بو تأثیر ادبييّاتين بؤيوک بشري وظیفه‌سيندن – اينسانا اؤز اينساني بورجونو درک ائتديرمک، ازلي بشري ثروتلري تصديقله‌مک سعييندن ايره‌لي گلير. 
آذربايجان ادبییّاتيندا، خوصوصيله پوئزيياسيندا "دده قورقود" ائپوسو ايله سسلَشن جهتلرين مئيدانا چيخماسيني دا بونونلا ايضاح ائتمک لازيم گلير. 
خوصوصن ده موعاصير پوئزيياميزين ديل خوصوصیيتلري ايله فولکلوروموزون قديم نومونه‌سي اولان "کيتابي دده قورقود"-ون ديلي و پوئتيکاسي آراسيندا اولان علحيدده ياخينليق و اوخشارليق، حتّي عئينيیت موعاصير پوئتيک ديلين، پوئتيک تفکّورون تاريخي کؤکلريني و منبعلريني آيدينلاشديرير. بو کؤکو و منبعني منيمسه‌ديکجه، اونونلا تماسي گوجلنديرديکجه موعاصير بديعي ديلين ايفاده ايمکانلاري، اوبرازليليق خوصوصییتلري ده زنگينلشير و درينلشير. بئله بير خوصوصییتين 60.جي ايللرين پوئتيک پروسئسينده داها قاباريق صورتده مئيدانا چيخديغيني و اينکيشاف ائتديگيني موشاهيده ائديريک.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۷/۰۸/۲۱ |

گچينِم اؤز آياغيندان آسارلار، قوْينام 
بأهليلي دانانينگ اينيسي هارۇن رشيت اۇلي پاتيشا اکن. اوْل اؤز آغاسي بأهليلي داناني يانينا چاغيريپ: 
- آي، بأهليلي، سن بۇ ديواناچيليق-گدايچيليغينگدان ال چک، اينه، سانگا خازينا، نأمه گرک بوْلسا گؤتر - ديين. 
اوْندا بأهليلي دانا: 
- آي، پاتيشا، بيز هر نيچيک آغا-اينم بوْلساق، سنينگ پاتيشاليق بيلن قازانان مالي-دۆنيأنگدن چيگيت يالي زات درکار دأل، سن يؤنه مني اؤز گۆنۆمه قوْي - ديييپدير-ده، اؤزۆنينگ ويرانا هوْولۇسينا اؤتأگيديپدير. بأهليلي دانانينگ هوْولۇسي هارۇن رشيت پاتيشانينگ کؤشگۆنه ياقين اکن. هارۇن رشيت هر گۆن تاغتيندا اوْتۇران واغتيندا بأهليلي دانانينگ آهي-حاسرات بيلن دادي-پريات اديپ آغلايان غاملي سسيني اشيدر اکن.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۷/۰۸/۲۱ |

فولکلور قايناقلاري

ماعاریفه حسین قیزی حاجی‌یئوا

فیلولوگییا عئلملری دوکتورو

کؤچورن: عباس ائلچین 

میلّی دوشونجه، میلّی کيمليک، میلّی تاريخي جوغرافييا، میلّی معنوي ثروت ادبییّاتين باشلانغيجي اولان فولکلوردادير. فولکلور و اونون موتيولري يازيلي ادبییّاتا مؤوضو و فورما وئرير، ادبييّاتين میلّی خاراکتئريني موعينلشديرير. 
فولکلورون ادبي پروسئسه هانسي شکيلده تاثير گؤسترمه‌سي و بو پوسئسين نئجه گئتمه‌سي‌نين اؤزو سون درجه ماراق دوغوران مسله‌دير. مين ايللر بوندان اول يارانان آغيز ادبییّاتي اؤرنکلريني عرصه‌يه گتيرن قايناقلار موعاصير حياتيميزا، اينديکي دوشونجه طرزیميزه نئجه اويغونلاشيب ياشايير؟ بو گونون نثري و پوئزيياسي شيفاهي سؤز خزينه‌ميزدن نئجه بارينيببهره‌له‌نير؟ بوتون بونلار ادبي پروسئسده اؤز علمي و بديعي دَيريني ساخلايان واجيب پروسئسدير. 
فولکلورون يارانديغي قايناقلارين بديعي اثره تاثيري گونشين تورپاغا تاثيرينه بنزه‌ر. گونش آلمايان تورپاقدا حرارت چاتيشماز. باشقا سؤزله، نووه‌سينه فولکلور روزيگاري اسمه‌ين اثر، تعبير جايزجه، ديستيلله اولونموش سويا بنزه‌ر. بوتون تميزليگينه و صافليغينا باخماياراق بئله سويو ايچمک اولمور. 
آز ياراديجي صنعتکار تاپماق اولار کي، اونون اثرلري خالق ديليندن، بو ديلين شهديني-شکريني شرطلنديرن فولکلور قايناقلاريندان قيدالانماسين. حقيقي صنعتکار خالقيني، اونون آرزو و ايستگيني، خالقين ياراتديغي فولکلورو، بو فولکلورو شرطلنديرن قايناقلاري، بير سؤزله، اونا دوغما اولانلارين روحونو گؤزل بيلديکده، درين دويدوقدا کاميل صنعت اثري يارادا بيلير.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۷/۰۸/۱۴ |

تورکلرده `دوغو`-نون اؤنمي 

بهاالدین اؤگل

کؤچورن: عباس ائلچین
    گونشين دوغدوغو طرف اولان دوغو(شرق)، تورکلرين ان چوخ اؤنم داشييان و قوتلو بير يؤنو ايدي. چينليلر ايسه، داها چوخ گونشين گزينديگي بؤلگه اولان گونئیه‌ اؤنم وئريردیلر. چينليلر دونيايا يؤنلمک ايسته‌ديکلري زامان، اوزلريني گونئیه چئویریر، باتييا(غربه) ساغ و دوغويا سوْل دئییردیلر. بو اينانيش، هون دؤولتيندن بير چوخ اورتا آسيا و حتّی ايسلام-تورک دؤولتينه قدر ياييلميشدير. تورکلر ايسه، چينليلرين ترسینه، دونيايا يؤنلمک ايسته‌ديکلري زامان، اوزلريني دوغویا دؤندریردیلر.بو سببله گؤک تورکلر دوغويا، ايلَري (ايلگرو) دئیردیلر. یعنی، "ايلري‌يه دوغرو، سونسوزلوغا" قدر دئمکدیر....

   داها سونراکي چاغلاردا دوغويا اؤن، یعنی اسکي تورکجه اؤنگ سؤزوندن تؤره‌ين اؤنگدين ده دئیلمیشدیر. چين قايناقلاري، هونلارين گؤک تورکلرين دوغونو قوتلو توتدوغونو و بو يؤنلره سلام وئردیگيني ده يازار. موغوللاردا دا بو عادت مؤوجوددور. چينگيزخانين دا سيخيشديقجا قوتسال بير داغ اولان بوُرکان-کالدوُن داغينا چيخیب گونشه سلام وئرديگيني بيلیریک. طبیعی اولاراق بو تؤرنلر، داها چوخ گونشين دوغدوغو زامان اولوردو. اساسن بيزيم دوغويا "گون دوغوسو" و اسکي تورکلرين "کون توغسيق" دئمه‌لري‌نين سببي ده، هرحالدا بونونلا ايلگيلي اولمالي‌ ايدي. 

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۷/۰۸/۰۸ |

تورکلرده قوتسال حئیوانلار

بهاالدین اؤگل

کؤچورن: عباس ائلچین

تورکلرده قورد، اؤکوز، گئییک(مارال)، آت، آسلان، قارتال، بالیق، دوه، قاپلان، آیی، سامور" وس.حئیوانلار قوتسال ساییلمیشدیر. بو حئیوانلاردان بعضیلر "حئیوان آتا" اینانیشی ایچریسینده قوتسال وارلیقلار اولاراق دوشونولموش و جئشیدلی تورک بویلاری‌نین سویونون قایناغی اولان حئیوانلار اولاراق گؤرولموشدور.

گؤک‌تورک تؤره‌ییش دستانیندا گؤرولن قورد موتیوی، توغلار و بایراقلارین تپه‌سینده یئر آلما یولویلا بیر دؤولت سمبولو اولموشدور.(ص.115) بونون یانیندا قورد، باشچی و قورتاریجی ایشلَوینده ده قارشیمیزا چیخیر.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۷/۰۸/۰۳ |

ميرواريد ديلبازي‌نین ليريکاسي 
صافورا قولييئوا 
AMEA نيظامی آدينا ادبییّات اينستيتوتونون آپاريجي عئلمي ايشچيسي،

 فيلولوگييا اوزره فلسفه دوکتورو

کؤچورن: عباس ائلچین

          ادبییّاتيميزدا قديم دؤورلردن بري قادين شاعيرلريميز آز اولماييب. مهستي گنجوي، حئيران‌خانيم، خورشيدبانو ناتوان، آغابگيم‌آغا (آغاباجي)، اومگولثوم و باشقالاري اؤز ليريک شئعیرلري ايله تاريخيميزده ابدي ياشاييرلار. 

  ميرواريد ديلبازي ایگیرمینجي يوزايلليگين گؤرکملي شاعيرلريندندير. او ائله خوشبخت صنعتکارلارداندير کي، اوزون عؤمور ياشاييب، يئتميش ايل سراسر يازيب-ياراتماق اونا نصيب اولوب. ميرواريد خانيمي کئچميش زامانلارين قادين شاعيرلريندن فرقلنديرن باشليجا خوصوصيیت اثرلرينده ايجتيماعي مضمونون، خلقيليک، وطنداشليق دويغولاري‌نین بديعي ايفاده‌سيدير. اونون ادبي ايرثي چوخلو ليريک شئعیرلر، پوئمالار، اوشاقلار اوچون موختليف ژانرلي اثرلردن عيبارت اولسا دا، داها چوخ ليريک شاعير کيمي تا‌نینيب سئويلميشدير. 
     م.ديلبازي ادبي موحيطه ايلک دفعه1928-جي ايلده "معاريف و مدنیيت ژورناليندا چاپ ائتديرديگي "قادينلارين حورّيیتي" آدلي شئعیري ايله گلميشدير. قادینین سوسيال وضعيتي، معيشتده و جمعيیّتده مؤوقئعيي گنج شاعيرين "بيزيم سسيميز" (1934)، "ايلک باهار" - (1937) کيتابلاريندا اساس ايدئيا-مضموندا احاطه اولونموشدو. "قورتولوش" ،"قادين" ،"عاييشه‌‌نین آناسي" و س. شئعیرلرده قادينلار ظريف جينسه قارشي جمعيتده‌کي عدالتسيزليکلرله موباريزه‌يه قالخير، "بيز مگر دونيادا قولمو يارانديق، يئتمزمي بو آجي اودلارا يانديق" - دئيه اؤز حاقلاريني طلب ائديرديلر.

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۷/۰۸/۰۱ |