قادين و عراق-تورکمان ياس عادتلري

 اولکر عاديل قيزي داداشووا

AMEA-‌نین فولکلور اينستيتوتونون دوکتورانتي

 کؤچورن: عباس ائلچین

    اينسانلارين درين کدري‌نین، سارسينتيسي‌نین ايفاده‌سيندن تؤره‌ين ياس مراسيملري‌نین کئچيريلمه‌سي بو گونوموزه قدر چاتميش، دؤورونون اينانج تاثيرلريندن ده يان اؤتمه‌ميش، موختليف زامانلارا عاييد اينانج ياناشماسي‌نین آخينیندان قايناقلاناراق موختليف گؤرونوشلو حرکتلري اؤزونده بيرلشديرميشدير. شومئرلر، شامانلارا مخصوص ريتواللارا داها چوخ ايستينادلانان ياس مراسيملري ايسلام دينی‌نين قبولوندان سونرا بعضي اينانجلاري ايسلامي دَيرلر آلتيندا قوروموش، حتّي ايسلامدا قبول ائديلمه‌ين بير چوخ گئديشلر ( قيشقيراراق آغلاماق، آغيلار دئمک، قادينلاري شيون ائده‌رک ساچلاريني يولماق، صيفتلريني جيرماق) (5 ) بو دينین علامتي اولاراق اينسانلار طرفيندن قبول اولونموشدور.

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۷/۰۹/۲۵ |

طوطي" (ژورنال) — هفته‌ليک ساتيريک، شکيل‌لي

 "طوطي" ژورنالي "موللا نصرالدين" ژورنالي‌نين تاثيري آلتيندا هفته‌ده بير باکيدا آذربايجان ديلينده نشر اولونموشدور. سياسي، ادبي، ايجتيماعي تورک مضحکه مجموعه‌سي ايدي. "طوطي" ژورنالي‌نين رئداکتورو "صدا" قزئتي‌نين موحرّيري جعفر بونيادزاده، ناشيري و صاحيبي تاغي ناغي‌يئو ايدي. ژورنالين ايلک نؤمره‌سي 1914-جو ايل 27 دئکابردا، سونونجو نؤمره‌سي 1917-جي ايل 29 اييوندا (جمعي 112 نؤمره) بوراخيلميشدير. بيرينجي ايل بير نؤمره، ايکينجي ايل 44 نؤمره، اوچونجو ايل 1916 - جي ايل اييولون 30 - نا کيمي 28 نؤمره چيخميشدير. دؤردونجو ايل "طوطي" اينقيلابا قدر چيخميشدير. همين ايل موديرليگي داداش بونيادزاده درعؤهده ائديب. مجموعه 15 گونده بير نشر اولونماغا باشلاميشدير.[1] بيرينجي نؤمره‌ده عومومي باشليغين يانيندا آشاغيداکي ائعلان وئريلميشدير:

 دوغرو، غرضسيز و آچيق تورک ديلينده يازيليب جماعتيميزه نفعی و ميلّت نؤقطه‌يي نظرينجه اهميیّتلي مادّه‌لري تعليم ائدن هر نؤوع مقاله‌لره مجموعه‌ميزده يئر وئريلير.

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۷/۰۹/۲۵ |

B. Gerey

Andalyp we Oguznama

(Türkmenistanda geçirilen Halkara ylmy Geñeşe hödürlendi)

Türkmeniñ klassik şahyry „Nurmuhammet Andalyp“ hakynda, onuñ öz dogup ÿaşan ÿurdy bolan „Daşoguzda“ 2010-njy ýylyñ Mart aÿynyñ 10-12nji günlerinde geçirildi. Andalyp hakynda maslahaty gurnap alyp baran, Türkmenistanyñ ylymlar akedemiÿasynyñ golÿazmalar institusiniñ ÿaÿradan bildirişinde şeÿle setirler bar:

„Taryhçy, terjimeçi, filosof, türkmen edebiýatynyň taryhynda ilkinji dessançy şahyr diýip tanalýan Nurmuhammet Andalyp (1660-1740) Türkmenistanyň Daşoguz welaýatynyň Ýylanly etrabynyň Garamazy obasynda eneden dogulyp 1740-nji ýylda aradan çykypdyr.

Nurmuhammet Andalyp döredijilik işine ýaşlykda başlapdyr. Onuň döredijiligi tematik hem tär taýdan köp taraply we baý. Ideýa çeperçilik taýdan bolsa, örän ýokary hem täsirlidir. Ol özüniň çuňňur zehini, ajaýyp talanty bilen birtopar goşgudyr-gazallary, “Oguznama”, “Nesimi”, “Sagdy Wakgas”, “Kyssaýy Fyrgun”, diýen poemalaryny “Ýusup-Züleýha”, “Babaröwşen”, “Zeýnelarap”, “Leýli-Mejnun” ýaly dessanlaryny hem-de “Melike-Mährinigär” powestini döredýär. Şahyr mundan başgada arap dilinden “Maksatnama”, pars-täjik dilinden “Dört peri”, “Mürze Hemdem” diýen dessanlary türkmen diline terjime edýär. Ussat şahyr Nowaýynyň, Fizulynyň, Jamynyň, Wepaýynyň we başgalaryň gazallaryna tahmyslar ýazýar…” 

Meniñ ylmy geñeşe, taÿynlan tezisim, bu beÿik milli şahyryñ “Oguznama” poemasy (mänzumesi) hakyndady. Men bu tezisi, örän bimahal, diñe 39 ÿaşynda aradan çykan, emma şol gysga ömründe-de mähriban halky üçin uly yz galdyryp giden milli alym Ahmat Bekmyradyñ “Andalyp hem Oguznamaçylyk Däbi” atly gymmatly eserini esas alyp ÿazdym. Ony, çaklañja makala şeklinde hormatly okyjylara hödürleÿärin:

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۷/۰۹/۲۵ |

هئروْدوْتۇن گۆنئي آذربايجان اراضيسيندن توْپلاديغي ايکي افسانه باره‌ده

 اۆلکر ايمان قيزي علي‌يئوا

فيلوْلوْگييا اۆزره فلسفه دوْکتوْرۇ، دوْسئنت

کؤچۆرن: عباس ائلچین

خۆلاصه

مقاله‌ده گۆنئي آذربايجان فوْلکلوْر خريطه‌سينده خۆصۇصي مؤوقئيي اوْلان افسا­نه‌لر­دن صؤحبت آچيلير. مۆلّيف قديم دؤورلرين ان مۆکمّل تاريخچيسي، "تاريخين آتاسي" هئروْ­دوْ­تۇن گۆنئي آذربايجاندان توْپلاديغي ايکي افسانه اۆزرينده خۆصۇصي اوْلاراق دايانير. اوْ، افسانه‌لردن بيرينجيسي "آستياق" افسانه‌سيدير کي، هئروْدوْت طرفيندن ائ.أ.بئشینجی عصرده قئيده آلينميشدير. ديگر افسانه ايسه "توْمريس" افسانه‌سيدير کي، اوْ دا آذربايجان فوْلکلوْرۇنا، ادبييّا­تينا و تاريخينه حصر اوْلۇنمۇش بۆتۆن کيتابلارا سالينميشدير. مۆلّيف بۇ ايکي افسانه‌ني دريندن تحليل ائتميش، الده اوْلان ماتئرياللارين اکثريتينه نظر سالماغا جهد گؤسترميشدير.

آچار سؤزلر: افسانه، گۆنئي آذربايجان، هئروْدوْت، آستياق، توْميريس

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۷/۰۹/۱۹ |

سۇمئر و اوْغۇز ائپوْسۇنۇن استرۇکتۇر بنزرليگي: ريتۇال و ژانر علاقه‌لري کوْنتئکستينده

آغاوئردي خليل 

کؤچورن: عباس ائلچین

خۆلاصه

مقاله‌ده اوْغۇز ائپوْسۇ سۇمئر ائپوْسۇ بیلقامیشلا مۆقاييسه‌لي شکيلده آراشديريلير. اوْغۇز و سۇمئر ائپوْسۇندا ريتۇال و ژانر علاقه‌لري تحليل ائديلير. ائپوْسۇن تيپلوْژي تحليلي ايله ريتۇال قايناقلاري‌نین استرۇکتۇر بنزرليگي مۆعيّنلشديريلير.

آچار سؤزلر: اوْغۇز، سۇمئر، ائپوْس، بیلقامیش، دده قوْرقۇد، ريتۇال، ژانر.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۷/۰۹/۱۵ |

ديل ساده‌جه دانيشماق اوچون دئييل
تورال ايسماييلوو

کؤچورن: عباس ائلچین 

     فلسفه‌‌نین بوتون ايجتيماعي عئلملردن آيريلديغي 19-جو عصردن سونرا فلسفه ايله ديگر ساحه‌لرين موناسيبتلري موعيّنلشدي. بير طرفده فيلوسوفلار گئرچگي آختارماق آزاريندان ال چکه‌رک وارليق و سبب-نتيجه ايليشکيلرينه فوْکوُسلانير، ديگر طرفده ايسه فلسفه‌‌نین کونکرئت فوْکوُسلانمالي اولدوغو آرئنالارين اولماسي ايديعالاري کؤکوندن يانليش حساب ائديليردي. بو دوشونجه‌لر اوزرينه دئرريدا فلسفه ايله ديگر ساحه‌لرين موناسيبتلريني سيستئملشديرير و فلسفه‌‌نین کونکرئت فورمادا همين ساحه‌لردن آيريلماغي‌نین طبيعي و لابود پروسئس اولما ائحتيماليني مرکزلشديريردي. 
آريستوتئلين ايجتيماعي عئلملري آييرماغي دا تکجه دوشونجه ساحه‌لري‌نین موطلقلشديريلمه‌سي ايله علاقه‌دار اولماييب، هم ده سيستئماتيک تعليملرين قديم دؤورده يارارسيز اولماغي ايله علاقه‌دار ايدي. سوکرات سينتئز پروسئسيني "آخساق" حساب ائديردي. چونکي آنتيک کولتورو منيمسه‌ين اينسا‌نین حاديثه‌لري حيصه‌لره آييراراق تحليل ائتمه مئعيارلاري يوخ ايدي. همين دؤورده کشفلر چوخ آز ايدي، اينسانلارين پراکتيکي فعاليیّتينده ايستيفاده ائده بيله‌جگي آلتلر و اشيالار قيسيتلي ايدي. هاراري باشدا اولماقلا، بوتون يئني دؤور تکامولچولري‌نین ايره‌لي سوردوگو "تجروبه‌‌نین مادّي بازاسي‌نین اساسليغي" ايديعاسي نه قدر دوغرو اولدوغونو بير داها گؤسترير. هاراري قئيد ائدير کي، آز تئخنيکا هم ده چوخ ايشدير، آز واسيطه هم ده چوخ دوشونمکدير. عئينيله آنارخيست ناوم چومسکي‌نین دئديگي پروسئسدير، چوخ کشف خئييرلي اولدوغو قدر، تقکّورون کوتلشمه‌سينه ده رواج وئرير. بئله قارماقاريشيقليقلار فونوندا گؤروروک کي، حقيقتن حاديثه‌لر بيزي يؤنلتمکله بيزيم بوتون پوتئنسياليميزي محو ائدير. 

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۷/۰۹/۱۲ |

زنجاندان توپلانميش باياتيلار
سعيد ريضا بايات، 
آراشديرماچي 

     آذربايجان فولکلورونون موهوم ترکيب حيصه‌سي اولان زنجان فولکلور موحيطينده 4 ميصراعلي، 7 هئجالي شئعیر فورماسي «باياتي» آدلانديريلير و بو موحيطده باياتيلار چوخ گئنيش ياييليب. مرحوم فولکلورشوناس مورسل حکيمووون فيکرينجه، فولکلورشوناسليقدا «باياتي» سؤزونون ائتيمولوگيياسي ايله باغلي موختليف بير-بيرينه ضيد اولان فيکيرلر وار: يئر آدي، قبيله، آد-تيتولو، عربجه‌دن کئچمه سؤز — «بات» — کؤهنه؛ اينسان ياشاييشي‌‌‌نین طلباتيني اؤده‌ين ارزاقين کؤهنه‌لميش، قالميش، دورموش معناسيني ايفاده ائدن — «بايات» (قالميش، کؤهنلميش دورموش خؤرک، سو)؛ آللاهين مين بير آديندان بيري — «بايات»؛ کؤرپه‌‌‌نین بوي آتماسي، اينکيشافي ايله علاقه دار سؤيله‌نن لايلا، اوخشاما، نوازيش — «بايات» .

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۷/۰۹/۰۷ |

جليل محمدقولوزاده و آنا ديلي 

    جليل محمدقولوزاده چوخ‌ساحه‌لي ياراديجيليغي ايله آذربايجان مدنیيتي و ايجتيماعي فيکير تاريخينده ابدي‌ياشارليق قازانميش شخصيیّتلردن بيريدير و فيکريميزجه،صنعتکارين بو ابدي‌ياشارليغين تأميناتچيسي، نوواتورلوغون ان باريز نومونه‌سي کيمي مئيدانا چيخان ياراديجيليغيندا - ايستر ادبي، ايسترسه ده ايجتيماعي فعاليیّتينده مدنيیت تاريخيميزده بير چوخ ايلکلره ايمضا آتماسيدير. آذربایجاندا ايلک موزه‌نين- دييارشوناسليق موزه‌سی‌نین آچيلماسي، آذربايجان ادبیيّاتيندا تنقيدي-رئاليست نثرين و ايلک ساتيريک مطبوع اورقانين اساسي‌نين قويولماسي، میلّی دراماتورگيياميزدا تراژي‌کومئدييانين، ايلک آللئقوريک منظوم درامين ياراديلماسي و س. يئنيليکلر بو بؤيوک صنعتکارين آدي ايله باغليدير.  
و زامانين اوجاليغيندان اديبين ادبي-ايجتيماعي فعاليیّتينه نظر يئتيرديکده بير داها امين اولورسان کي، بو چوخ‌شاخه‌لي فعّالییّتين آرخاسيندا وطن سئوگيسي، خالقينا، اونون ديلينه بؤيوک محبت دايانير.  

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۷/۰۹/۰۵ |

Qayda barsañ, Qorqıttıñ köri

Danday Isqaqulı

fïlologïya ğılımdarınıñ doktorı, professor

   Tarïxta Qorqıt-ata esimimen atı qalğan, türki xalıqtarınıñ bärine ortaq  oyşıl, aqın, jıraw, asqan küyşi, qobızşı, türki xalıqtarına keñinen tarağanañız keyipkeri Qorqıt 8 ğasırda qazirgi Qızılorda oblısınıñ Qarmaqşı awdanında ömirge kelip, ğumır keşken. Twılğan, ölgen jılı belgisiz. Key derekter boyınşa 95, endi birewlerinde 195 jıl jasağan. Qorqıttıñ zïratı Sır boyında küni büginge deyin saqtalğan. Bul twralı akademïk    Ä. Marğulan : «Qorqıt – tarïxï däwirlerde  Sırdarïya ölkesin qonıs etken oğız-qıpşaq taypalarınıñ ortasınan şıqqan danışpan qarïya, aqılşı batagöy, asqan aqın (uzan), bolaşaqtı boljap söylegen säwegey kisi bolğan. Ol kisi twralı aytılatın qarïya söz Azïyadağı türik tildes elderdiñ köbinde bar. Biraq qazaq xalqı eski oğız-qıpşaq taypalarınıñ tarïxï qonısına mïras bolğan, olardıñ tübegeyli urpağı bolğandıqtan, Qorqıt twralı aytılatın tarïxï jırlar, añız-legendalar, än-küyler qazaq pen türkimenderde köbirek jolığadı» (Ä. Marğulan. Ejelgi jır-añızdar. A., 1985, 135-bet).

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۷/۰۹/۰۴ |

میلّی شئعیر عنعنه‌سي

ماعاریفه حسین قیزی حاجی‌یئوا

فیلولوگییا عئلملری دوکتورو

کؤچورن: عباس ائلچین

آذربايجان شئعیري‌نین خالق پوئزيياسي ايله علاقه‌سي‌نین اؤز عنعنه‌سي و اينکيشاف خوصوصیيتلري واردير. پوئزيياميز بوتون اينکيشاف تاريخي عرضينده خالق بديعي و پوئتيک تفکّورو ايله قيريلماز علاقه ده اولموشدور. ادبي ديليميزين موعیّن تاريخي عاميللر نتيجه‌سينده عرب و فارس ديللري‌نین تاثيرينه معروض قالديغي دؤورلرده بئله کلاسیک پوئزيياميزين نسيمي، فوضولي، ختایي کيمي بؤيوک سيمالاري‌نین خالق شئعیري اوسلوب و پوئتيکاسينا ياخينليغيني گؤرمک مومکوندور. 
اون سککيزینجی عصرده واقيف، ويدادي، اون دوققوزنجو عصرده قاسيم بَي ذاکير خالق شئعیري پوئتيکاسيني کلاسیک شئعیره گتيرمکله بو عنعنه‌ني داوام ائتديرميشلر. اونلارين خالق پوئزيياسي فورماسيندا يازديقلاري قوشما، گرايلي و باياتيلار رئاليست شئعیر اوسلوبونون تشکّولونده اهمييّْتلي رول اويناميشدير. بؤيوک ساتيريک م.ع.صابیرين ياراديجيليغيندا دا کلاسیک پوئزييا خالق شئعیري‌نین اوسلوبي عونصورلري عوضوي شکيلده بيرلشه‌رک تنقيدي رئاليست پوئزيياني ياراتدي و بو پوئزييا خالق حياتي‌نین ان جانلي مسله‌لريني ساده و اينانديريجي شکيلده ايفاده ائتدي. 
گؤروندوگو کيمي، موعاصير آذربايجان شئعیري‌نین فولکلورا، خالق شئعیرينه باغليليغي‌نین قييمتلي عنعنه‌لري واردير. موعاصير آذربايجان پوئزيياسي محض میلّی شئعیرين عنعنه‌لريني دريندن منيمسه‌مکله، بو عنعنه‌لره ياراديجي، جسارتلي موناسيبت بسله‌مکله بوي آتيب مؤحکم پوئتيک عنعنه‌لر اوزرينده اينکيشاف ائتمگه باشلاميشدي. 

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۷/۰۹/۰۱ |