تالیش خانلیغی

تالیش خانلیغی و یا لنکران خانلیغی- آذربایجانین شیمال خانلیقلاریندان بیری

خانليغين يارانما تاريخي

1747-جي ايلده ماي آيي‌نین 9-دا نادر شاه اؤلدورولدوکدن سونرا آذربايجاندا خانليقلار يارانماغا باشلادي. بو دؤورده يارانان خانليقلاردان بيري ده تاليش خانليغي ايدي. خانليغين اراضيسي دئمک اولار کي، آذربايجان رئسپوليکاسي‌نین اينديکي آستارا، لنکران، لئريک، يارديملي، ماساللي رايونلاري‌نین اراضيلريني و اينديکي ايرا‌نین گيلان اوستا‌نی‌نين آستارا و هشتپر (حاضيردا تالیش آدلانير) بؤلگه‌لريني احاطه ائديردي.

سرحدلري تخمينن شيمالدان بولقارچايين، شرقدن کور چايي‌نین منصبينه‌دک خزر دنيزين، جنوبدان و غربدن ايران سرحدلرينه قدر بير اراضيني احاطه ائديردي. بئله کي، تاليش خانليغي شيمال-شرقده قوبا خانليغينا تابئع اولان ساليان سلطانليغي ايله، شيمالدا اراضيسي سونرادان شاماخي خانليغي ايله قاراباغ خانليغي آراسيندا بؤلوشدورولموش جاواد خانليغي ايله، شيمال-غربده قاراداغ خانليغي ايله، غربده اردبيل خانليغي ايله، جنوبدا ايسه گيلان خانليغي ايله همسرحد ايدي.

تاليش خانليغي‌نین مرکزي اوّلجه قيزيل‌آغاج کندي، سونرا آستارا، سوندا ايسه لنکران شهري اولموشدور.

يازان : عباس ائلچین شنبه ۱۳۹۸/۰۱/۳۱ |

گنجه خانليغي

گنجه خانليغي – اون سککيزینجی عصرين اورتالاريندا، پايتاختي گنجه شهري اولماقلا يارانان آذربايجان خانليقلاريندان بيريدير. گنجه خانليغي موُرووْداغ سيلسيله‌سيندن کور چايينادک اولان تورپاقلار، قاراباغ، ايروان خانليقلاري، قازاخ و شَمشَدديل سولطانليقلاري و گورجوستانلا همسرحد ايدي. خانليغين مرکزي گنجه شهري ايدي. 

يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۳۹۸/۰۱/۳۰ |

شکی خانلیغی

شکي خانليغي — اون سککيزینجی عصرده آذربايجان اراضيسينده مؤوجود اولموش ان گوجلو خانليقلاردان بيري.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۹ |

سالیان خانلیغی

ساليان خانليغي و يا ساليان سولطانليغي— بير چوخ آذربايجان خانليقلاري کيمي نادر شاه افشارين اؤلوموندن سونرا يارانميشدير.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۹ |

دربند خانليغي

دربند خانليغي - افشارلار دؤولتي‌نین سوقوطو نتيجه‌سينده يارانميش آذربايجان خانليقلاريندان بيري.. خانليغين اساسي 1747-جي ايلده محمدحسن خان طرفيندن قويولموشدور.دربند خانليغي 1806-جي ايلده روسیه ایمپراتورلوغو طرفيندن ايشغال اولونموشدور.[4] روسیه‌يه بيرلشديريلرکن دربند خانليغي‌نین ساحه سي 7 مين  ک.م ايدي.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۹ |

خالخال خانلیغی

خالخال خانليغي — مرکزي خالخال شهري اولماقلا آذربايجان خانليقلاريندان بيريدير.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۹ |

ناخچيوان خانليغي

ناخچيوان خانليغي — خانليغين اساسي کنگرلي طايفا باشچيسي حیدرقولو خان طرفيندن قويولموشدور. زنگه‌زور کنديندن باشلاميش آراز چايي واديسينه قدر اوزانان گئنيش اراضيده يئرلشن ناخچيوان خانليغي، غربي آذربايجا‌نین(ایندیکی ائرمنیستان) بؤيوک بير حيصه‌سيني احاطه ائديردي. داغلار خانليغي قالا کيمي احاطه ائديردي. شيمال-غربدن دره‌له‌يَز داغلاري، جنوب-شرقدن ايلانلي‌داغ، شيمال-شرقدن بؤيوک و کيچيک آغري داغلاري خانليغين سرحدلري بويو اوزانيردي. ناخچيوان خانليغي ايروان، قاراباغ، خوي و ماکو خانليقلاري ايله همسرحد ايدي.

يازان : عباس ائلچین پنجشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۹ |

باکي خانليغي

باکي خانليغي – 18. عصرده چاغداش آذربايجان جومهوریتی‌ينين اراضيسينده يارانميش، پايتاختي باکي شهري اولان فئودال دؤولت. 

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۷ |

مرند خانليغي

مرند خانليغي — مرکزي مرند شهري اولماقلا آذربايجان خانليقلاريندان بيريدير.شيمالدان گرگر ماحالي، شرقدن قاراداغ خانليغي، جنوبدان تبريز خانليغي، غربدن خوي خانليغي ايله حودودلانیردی .

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۷ |

سراب خانليغي

سراب خانليغي –آذربايجان اراضيسينده خانليق. (18. عصرين 40-جي ايللري – 19. عصرين اوّللري). اراضيسي اردبيل، قاراداغ، تبريز، ماراغا خانليقلاري و ايرانلا حودودلانيردي. مرکزي سراب شهري. 

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۷ |

ماراغا خانليغي

ماراغا خانليغي - آذربايجان اراضيسينده یارانمیش خانليق. (18. يوزايلين 40-جي ايللري – 19. يوزايلين 20-جي ايللري). جنوبدان ساققيز ماحالي، شرقدن ميانه، شيمالدان تبريز، غربدن اورمیه گؤلو و سولدوز ماحالي ايله حودودلانيردي. مرکزي ماراغا شهري. 

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۶ |

قاراداغ خانليغي

قاراداغ خانليغي – 1747-جي ايلده  آذربايجاندا یارانمیش فئودال دؤولت اولموشدور. مرکزي اهر شهري ايدي. غربدن خوي خانليغي، شرقدن لنکران خانليغي، جنوبدان تبريز و اردبيل خانليقلاري ايله حودودلانیردی. 

تاريخي
قاراداغلي طايفاسي صفويلرين حاکيميته گلمه‌سينده فعاليت گؤسترديگيندن 1. شاه اسمایيلدان باشلاياراق قاراداغ ويلايتي‌نين ايداره‌سينه نايل اولا بيلميشدي. 16. عصردن 19. عصرين اوّللرينه‌دک قاراداغ ويلايتي‌نين ايداره‌سي ايرثي اولاراق موعين نسيل اوزره اولموشدو. اونلار هم ده روحاني صلاحيتلرينه ماليک ايدي. 18. يوزيلين اوّللرينده صفوي سولاله‌سي ضعيفله‌ديگيندن حاکيم کاظم خان مرکزي حاکيميته تابئع‌چيليکدن چيخميش، شاه سلطان حسین‌ين ائحتيرامينا لاييق گؤرولن روس آ.وولينسکيني اهره قويماميشدي. نادر مرکزي حاکيميته تابئع اولمايان خانين گؤزلريني چيخارتديرميشدي. نادرين اؤلوموندن سونرا قاراداغ خانليغي موستقيل‌لشميش، کاظم خان قاراداغ خاني اولموشدو. 

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۶ |

ماکو خانليغي

ماکو خانليغي —آذربايجان اراضيسينده خانليق. (18. عصرين 40-جي ايللري - 1922-جي ايل). مرکزي ماکو شهري. خوي، قاراداغ، ناخچيوان، ايروان خانليقلاري و عثمانلي ايمپراتورلوغو ايله حودودلانيردي.

عومومي معلومات

ماکو ايالتي صفوي حؤکمرانليغي دؤورونده چوخورسعد بيگلربيگليگينه داخيل اولان ياريم‌موستقيل سولطانليقدان عيبارت ايدي. اونو بايات طايفاسيندان اولان نسلي حاکيملر ايداره ائديردي. ماکو خانليغي اؤز اطرافيندا 30 کندي بيرلشديريردي.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۶ |

زنجان خانلیغی

زنجان خانليغي — تاريخي آذربايجان تورپاقلاريندا مؤوجود اولموش آذربايجان دؤولتلريندن بيري.

خانليغين تاريخي

زنجان خانليغين بانيسي ذولفقار خان اميرلي-آوشار ايدي. آوشار ائلي‌نین اميرلي اويماغي‌نین زنجان اطرافيندا چکيسي آغير ايدي. "کتاب مجموع السلطانیه"‌نین 370-جي صحيفه سينده يازيلير: "اميرلي-آوشار ائليندن بير طايفا آديدير کي، خمسه‌‌نین (زنجا‌نین) اطرافيندا ساکينديرلر.

ذولفقار خان اميرلي-آوشار (زنديه دؤنمينده) زنجا‌نین واليسي و کريم خان زندین سياسي رقيبي ايدي. بوگونکو ذولفقاري‌لرين اولو باباسي اولوب و زنجا‌نین سبزه مئيدا‌نیندا يئرلشن عيمارت اونونکودور". "گلشن مراد" ،"رستم التواريخ" و باشقا کيتابلاردا دا اونون حاقيندا معلوماتلار وئريليب. کيتابلارين بير نئچه يئرينده اونون ايقتيداري و قودرتينه گؤره، "عاليجاه ذولفقار خان" ،"سولطان ذولفقار خان اميرلي-آوشار" ،"خاقان" عونوانلاري ايله خاطيرلانيب. ذولفقاريلرين داخيل اولدوغو اميرليلرين اولدوقلاري يئر، قولتوق قالاسي زنجا‌نین جنوب يؤره‌سينده يئرلشيردي.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۶ |

خوی خانلیغی

خوي خانليغي - آذربايجان اراضيسينده خانليق. (18. يوزايلين اورتالاري - سونلاري). مرکزي خوي شهري. خوي خانليغي آراز چايي،ناخچيوان، ماکو، اورمیه، تبريز خانليقلاري و تورکيه ايله حودودلانيردي. 

عومومي معلومات
خوي خانليغي‌نین اساسيني دونبولي طايفا باشچيلاري قويموشدو. دونبولي احمد خان اون سککيزینجی عصرين 60-جي ايللرينده تبريزده ده مؤحکملنميشدي. خوي خانليغي ايروان، ناخچيوان و قاراداغ خانليغيني دا اؤزونه تابئع ائتميشدي. قاراباغ خانليغي ايله موتّفيقليک حاکيميتي‌نین مؤحکملنمه‌سينه موثبت تاثير گؤستردي. 

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۶ |

تبریز خانلیغی

تبريز خانليغي – اون سککيزینجی عصرين اورتالاريندا کئچميش تبريز بيگلربيگليگي‌نين مرکزينده تبريز خانليغي يارانير. خانليغين اساسيني دونبولي طايفاسيندان اولان اميراسلان خان قويموشدور. خانليغين مرکزي ده تبريز شهري اولموش، خوي، ناخچيوان، قاراداغ، سراب و ماراغا خانليقلار ايله سرحدلنميشدي. اميراسلان خان قيسا بير زاماندا تبريز، خالخال، اردبيل و آذربايجانين بير سيرا جنوب ايالتلريني اؤزونه تابئع ائدير.تبريز اوغروندا موباريزه‌يه قوشولانلارين چوخ اولماسي بو شهره تئز-تئز هوجوملارا، شهرين الدن-اله کئچمه‌سينه سبب اولور. نادر شاهين قارداشي اوغلو ابراهيم ميرزه گوجلو اوردو ايله تبريزه هوجوم ائده‌رک شهري اله کئچيرير. لاکين مشهد و ايصفاهاندا باش وئرميش عوصيان خبريني ائشيديب مشهده قاييدير و دؤيوش زاماني هلاک اولور.

بوندان سونرا فتحعلي خان افشار تبريزي توتور و شهرين ايداره‌سيني نجف‌قولو خان دونبولي‌يه تاپشيرير.اورمیه خانليغي‌نين سوقوطوندان سونرا تبريز تام موستقيل خانليغا چئوريلير. 1780-جي ايلده ايسه خانليغين فعاليتينه سون قويولماقلا اراضيسي خوي خانليغينا بيرلشديريلير.

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۵ |

اورمیه خانليغي (اینگیلیسجه: Khanate of Urmia ) ؛ 1747 و 1868/1869-جو ايللر آراسيندا، مرکزي اورمیه شهري اولماقلا، آذربايجانين غربينده يئرلشميش ان نوفوذلو خانليقلاردان بيري.

عومومي معلومات

اراضيسي: خوي و ماراغا خانليقلاري، عثمانلي ايمپراتورلوغو ايله حودودلانيردي.

مرکزي: اورمیه

خانلاري: فتحعلي خان افشار (بير چوخ منبعلرده – فاتح علي خان)، علي خان، ايمامقولو خان، اميراسلان خان افشار، محمدقولو خان.

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۵ |

آذربایجان فیلسوفو؛ فضل‌الدین خونجي

فضل‌الدین خونجي – اصلاً آذربايجانین خونج شهريندن اولان، 1194-جو ايلده دوغولموش فيلوسوفدور.

یاشاییشی

اونون حاقيندا ان قيمتلي ايلک منبع اؤز شاگيردي ابن ابي اصیبعه‌نين "طبيبلر طبقه‌لري باره‌ده خبرلرين قايناقلاري" کيتابيدير. عرب عاليمي آذربايجان فيلوسوفونا رغبتيني ايفاده ائده‌رک يازير: "افضل‌الدین خونجي بيليکلي باشچيدير، کاميل دوشونندير، عاليم و فيلوسوفلارين جنابيدير". او، قاهیره‌ده، داها سونرا ميصیرده اوزون مودت ياشاييب، اوردا دؤولت ايشلرينده چاليشيب. عؤمرونون سون واختلاريندا ميصيرين و اونون ايالتلري نين باش قاضيسي وظيفه‌سيني توتوب. بو حاقدا تاريخچي جلال الدين سیوطی‌نين "ميصيرو قاهيره خبرلرينه داير" اثرينده قئيد ائديليب. قاهيره‌ده وفات ائديب و اوردا شاگيردلري طرفيندن قرافه‌ قبریستانلیغی دفن ائديليب.

آلمان عاليمي هاممئر پورقشتال 1856-جي ايلده وین‌ده چاپ ائتديرديگي چوخ جيلدلي "عرب ادبياتي تاريخي" کيتابيندا خونجي يه خئيلي يئر آييريب.

آلمان شرقشوناسي کارل بروککئلمانين دا اونون حاقّيندا تدقيقاتلاري وار.

نيکولاس رئسچئر "عرب ديللي منطيق تاريخينه داير تدقيقاتلار" (1963)، "عرب ديللي منطيقين اينکيشافي" (1964) آدلي کيتابلاريندا خونجي‌نين ده اوزرينده گئنيش دايانيب.

محمدعلی عيني 1928-جي ايلده ايستامبولدا اونيوئرسيتئتين ايلاهيات فاکولته‌سي مجموعه‌سينده درج ائتديرديگي "تورک منطيقچيلري" اوچئرکينده آذربايجان منطيقچيسي‌نين ايرثيني گئنيش تحليل ائديب.

باخيشلاري

ايدراک نظريه‌سي و منطيق: ايدراکين حيسّي و عقلي مرحله‌لريني وحدّتده قبول ائديب. فيلوسوفون تعليمينده "تصوّورلر" و "تصديقلر" حاقّيندا موحاکيمه‌لر اونون ايدراک نظریه‌سي و منطيقي آراسيندا اورتاقليق يارادير. اونون بو مؤوضودا فخرالدين رازي ايله راضيلاشماديغينا داير يازيسي وار. حيسّلرين واسيطه‌سيله قازانيلان تصوورلر (آنلاييشلار)، هابئله تصديقلر (اکسيوماتيک مودعالار) شرق فلسفه‌سينده "بيرينجي عقلي معلوماتلار" ،ياخود "طبيعي اونيوئرساليلر" آدلانير. بونلارين اساسيندا قبول ائديلن آنلاييش و موددلارا ايسه "ايکينجي عقلي معلوماتلار" دئييلير. خونجي‌نين ايدراک تعليمينده ديل و تفکّور مسله‌سي گئنيش يئر توتور. فارابي، ابن سينا، بهمنيار کيمي او دا سؤزو آنلاييشين، فيکرين ايفاده‌چيسي ساييب. آنلاييشلاري سوبستانسييا و آکسيدئنسييا باخيميندان گئنيش نظردن کئچيريب.منطيقين اکثر مسله‌لرينده شرق پئريپاتئتيکلري مؤوقئعيينده دايانيب، ارسطونون منطيقي اوزرينده منطيق ايشله‌ييب. پئريپاتئتيکلرين منطيقي نين اساسيني تشکيل ائدن ايستيدلالا خونجي بئله تعريف وئريب: "ايستيدلال – باشقا بير نيطقي اؤز-اؤزلوگونده لازيم بيلن مودعالاردان دوزلديلميش نيطقدير". پئريپاتئتيک سلفلري کيمي، او دا داها چوخ دئدوکتيو ايستيدلال‌لار اوزرينده دايانيب.

ايرثي

• "طیب قانونو". حاضيردا پاريس ميلّي کيتابخاناسيندا ساخلانيلير.
• "منطيقه داير جومله‌لر". 1976-جی ايلده تونيس‌ده چاپ ائديليب. محض بو اثرينه گؤره اورتا عصر منبع‌لرينده او، ان چوخ منطيقچي فيلوسوف کيمي تانينميشدي.
• "فيکيرلرين قارانليق يئرلرينده فيکيرلرين آچيلماسي". حاضيردا قاهيره‌نين خديويه کيتابخاناسيندا ساخلانيلير.

عرب دیلینده کیتابلاری‌نین آدلاری

الجمل‌، الموجز، کشف‌ الاسرار عن‌ غوامض‌ الافکار، شرح‌ کلیات‌ قانون‌ ابن‌ سینا، مختصر المطالب‌ العالیه

قایناقلار

• Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi /The Journal of Turk & Islam World Social Studies Yıl: 2, Sayı: 2, Mart 2015 səh. 127
• İslam Ensiklopediyası
• Wikidata
• Muvaffakü’d-Din Ebu’l-Abbas İbni Ebu Useybiye, Uyunü’l-Enba fi Tabakatü’l-Etibba, Beyrut (tarixsiz), s. 586-587 (ingiliscə: Ibn Abi Usaibia: History of Physicians);
• İbni Kesir, el-Bidaye, C.XIII, s. 326;
• Mustafa Çağrıcı, “Hunecî”, İ. A., C. XVIII, İstanbul 1998, s. 375
• Cemalü’d-Din Abdu’r-Rahman İsnevî, Tabakatü’ş-Şafiyye, C. I, Beyrut 1987, s. 241-242;
• Selahü’d-Din İbni Aybek Safedî, Kitabü’l-Vâfi bi’l-Vefayat, C. V, neşr. S. Dederıng, Wıesbaden 1981, s. 108;
• Şemsü’dDin Türkmanî Zehebî, el-İber fi Haber men Gaber, C.III., Beyrut (tarihsiz), s. 255-256;
• Muhammed b. Mahmud Şehrezurî, Tabakatü’l-Fukahaü’ş-Şafiyye, C.II., Nşr. M. A. Necib, Beyrut 1992, s. 877.
• Şihabü’d-Din Yakut, Mucelü’l-Büldan, çev. Z. Bünyadov-Juze.P, Bak; 1983, s. 23-24 (Sitat: "“Hunəç Azərbaycandakı Marağa şəhərinin qəsəbələrındən biri olup Zəncan yolu üzərindədir. İndi Kağezkonan adlanmaqdadır”)

کؤچورن: عباس ائلچین

يازان : عباس ائلچین شنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۴ |

آذربایجان فیلسوفو:  محمود شبستری

محمود شبستری، سعدالدّین محمودبن امین‌الدّین عبدالکریم‌ ابن یحیی شبستری- آذربايجان عاليمي، فيلوسوف، صوفيزمين ان گؤرکملي نظريه‌چيلريندن اولموشدور. 

یاشاییشی
سعدالدّین محمودبن امین‌الدّین عبدالکریم‌ ابن یحیی شبستری تبريز ياخينليغينداکي شبستر شهرینده 1287-جي ايلده ايلاهياتچي عاييله‌سينده آنادان اولموشدور. ائنسيکلوپئديک ساوادا ماليک اولان محمود شبستری ايلاهيات، فلسفه، آسترونومييا، طیب، فيلولوگييا و باشقا عئلم ساحه‌لرينه دريندن بلد اولموشدور. 

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۱ |

آذربایجان فیلسوفو: تاج‌الدین محمد اورموی

تاج‌الدین محمد حسن اوغلو اورموي (1177-1255) — آذربايجان فيلوسوفو، حوقوقشوناس و ايلاهياتچي.

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۱ |

آذربایجان فیلوسوفو، سراج ‌الدین اورموی

سراح‌‌الدین محمود ابوبکر اوغلو اورموي — آذربايجان فيلوسوفو، ايجتيماعي-سياسي خاديمدير. 

حاقّيندا
سراح‌‌الدین اورموي 1198-جي ايلده آذربايجانين اورمیه شهرينده دوغولموش، اوشاقليق ايللريني همين صفالي ديياردا کئچيرميشدير.منبعلرده اونون موصول‌ده تحصيل آلديغي گؤستريلير. 
سراح‌‌الدین اورموي بير مودّت دمشقده ياشاميش، سونرالار ايسه کيچيک آسیايا گئتميشدير. 1246-جي ايلدن اوّل او، آرتيق قونیه شهرينده قاضي ايميش. گؤرکملي حوقوقشوناس عاليم کيمي اونون 1250-جي ايلده موباحیثه مجليسلرينده ايشتيراک ائتديگي خبر وئريلير. 
13. عصرين تورک تاريخچيسي ابن بي‌بي 1282-1285-جي ايللرده قلمه آلديغي "عالي ايشلره داير علاالدين امرلري" کيتابيندا آذربايجان فيلوسوفونون بوتون عئلم ساحه‌لرينده شؤهرت تاپديغيني قئيد ائده‌رک فعاليتيني يوکسک قييمتلنديرميشدير. 

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۱ |

مهستی گنجوی نین حیاتی و یارادیجیلیغی

مهستي گنجوي – 12. عصرده ياشاميش منشأجه آذربايجان تورکلريندن اولان شاعير، صوفي اخي طريقتي‌نين عوضوو. 2013-جو ايلده یونسکو-نون باش کونفرانسي‌نين 36-جي اوتوروموندا مهستي گنجوي‌نين 900 ايلليک ایل‌ دؤنومونو دونيا سویه‌سينده قئيد ائديلمه‌سي حاقّيندا قرار قبول ائديليب.

يازان : عباس ائلچین سه شنبه ۱۳۹۸/۰۱/۲۰ |

"شرق روس"(قزئت) — 1891-جي ايلده "کشکول" قزئتي باغلانديقدان سونرا تیفلیسده نشر اولونان ايلک آذربايجان تورکجه‌سينده قزئت.

يازان : عباس ائلچین شنبه ۱۳۹۸/۰۱/۱۷ |

دبستان (درگی)

"دبستان" (درگی) — آذربایجان و ایسلام دونیاسیندا ایلک اوشاق درگیسی

 حاقيندا بیلگی

"دبستان" معاريفچي درگیسي باکيدا 16 آپرئل 1906-جي ايلده آذربايجان تورکجه‌سینده نشره باشلادي. درگی اوّل علي ايسگندر جعفرزاده ايله محمدحسن‌ بيگین موديرليگي و ناشيرليگي‌ ایله نشر ائديليردي.
آذربايجاندا آنا ديلينده موستقيل اوشاق مطبوعاتي‌نين يارانماسي علی ايسگندر جعفرزاده‌نين آدي ايله باغليدير. درگی‌نين 1906-جي ايلده 18 نؤمره‌سي، 1907-جي ايلده 7 نؤمره‌سي، 1908-جي ايلده ايسه 2 نؤمره‌سي چيخميشدير.
"دبستان" مجموعه‌سي‌نين باشيندا بئله بير بيانات واردي:

" موتعلّيملره (شاگيردلره) مخصوص ايکي هفته‌ده نشر اولونان و ابناء - ميلّتيميزين ترقّي و تکامولونه خيدمت ائدن مصوّر (رسملي، شکيللي) تورک درگیسي‌دير. "

يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۳۹۸/۰۱/۱۶ |

ساري آشيق — باياتي اوستادي.[1]

یاشاییشی

17. عصر آذربايجان آشيقلاريندان اولان ساري آشيغين دوغوم و اؤلوم تاريخي دقيق معلوم دئييل. ساري آشيق لاچين رايونونون گوله‌بيرد کندي‌نين ياخينليغيندا، هَکَري چايي‌نين ساغ ساحيلينده 17-19 عصرلرده مؤوجود اولان و حاضيردا خاراباليقلاري قالان قاراداغلي کندينده آنادان اولموش، ياشاميش و قاراداغلي کندي‌نين ياخينليغيندا حاضيرکي گوله‌بيرد کندينين اراضيسينده دفن اولونموشدور.

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۱۱ |

"ايران نو" — گونئی آذربايجاندا یایینلانمیش گونده‌لیک قزئتلردن بيري. 

تاريخي
1909-جو ايلين آوقوستون 24-ده فعاليته باشلايان گونده‌ليک و موستقيل "ايران نو" قزئتي 2-3 مين نوسخه ايله ايرانين ان بؤيوک قزئتي اولدو. 
قزئتين رئداکتورو محمد امين رسول‌زاده ايدي. او، بو قزئت واسيطه‌سيله ايران دئموکراتيک فيرقه‌سي‌نين فيکيرلريني ياييردي، ياراديجي هئيتي ده آذربايجان تورکلريندن عيبارت ايدي. قزئتده م.ا.رسول‌زاده‌نين چوخلو مقاله‌لري، شئعير و پوبليسيستيک يازيلاري چاپ اولونموشدور. او، اؤز قلمي ايله ايراندا آوروپا تيپلي ژورناليست صنعتي‌نين اساسيني قويموشدور. م.ا.رسول‌زاده آذربايجانين روس ايشغاليندان قورتولماسي و ايرانين روسیه‌نين تاثيريندن اوزاقلاشماسي ايله باغلي سرت يازيلار يازيردي. قزئتده م.ا.رسول‌زاده بعضاً نيش تخلوصو ايله چيخيش ائديردي. سونرالار سید حسن تقی‌زاده، م.ا.رسول‌زاده‌نين خاطيره‌سينه حصر ائتديگي نئکروْلوْقدا بئله يازميشدير: 

"مودئرن آوروپا قزئت فورماسيني ايلک دفعه ايرانا گتيرن م.ا.رسول‌زاده اولموشدور".

يازان : عباس ائلچین چهارشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۰۷ |

چاناق قالا ساواشی

چاناق قالا ساواشی  (تورکجه:  Çanakkale Savaşı اینگیلیسجه: ( Gallipoli Campaign بيرينجي دونيا ساواشی اثناسيندا 1915-1916-جي ايللر آراسيندا عثمانلي دؤولتي ايله آنتانتا دؤولتلري (اینگیلس، فرانسه، آنزاکلار  ( آراسيندا باش وئرن دنيز و قورو دؤيوشو. ایتّیفاق دؤولتلري عثمانلي دؤولتي‌نین پايتاختي ايستانبولو آلاراق بوغازلارين ايداره‌سيني اله کئچيرمک، روسیه ايله اعتيبارلي قيدا و حربي تيجارت يولو آچماق،آلمان موتّفیقلريندن بيريني ضعبفلتمک مقصدي ايله ايلک هدف اولاراق چاناق قالا بوغازينا گيرميشلر. آنجاق هوجوملاري مووفّقيت‌سيز اولموشدور و ايکي طرفين ده چوخ آغير ايتکيلر وئرمه‌سي ايله ایتّیفاق دؤولتلري گئري چکيلميشلر. بو دؤيوش محو اولما وضعيتينده اولان بير اؤلکه‌‌نین مؤحتشم غلبه‌سي کيمي اولاراق افسانه‌لشميش، هر وطنداشين خاطيره‌سينده قالميشدير. بير ميلّتين گوجونو اورتايا چيخاراراق نه‌لر ائده بيله‌جگيني گؤسترميش بو دؤيوش تورک قورتولوش ساواشينا دا تاثير ائتميشدير.تورکيه جومهوريتي قورولدوقدان سونرااينگيليس و فرانسه‌ دونانمالاري‌نین گئري چکيلمگه مجبور ائديلديگي گون، يعني 18 مارت چاناق قالا شهيدلريني آنما گونو اولاراق ائلان ائديلميشدير. موتّفیقلر اوچون ايسه بو دؤيوش، عسگري باجاريقسيزليق و فلاکت سيموولو اولاراق ساييلميشدير. ائريک بولک طرفيندن يازيلان دؤيوش علئيه‌داري ماهنيسي " And The Bant Played Waltzing Matilda " بو دؤيوشله علاقه‌داردير.

يازان : عباس ائلچین دوشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۰۵ |

دیریلیک (درگی)

ديريليک - آذربايجان تورکلري‌نین میلّی وارليغيني قورويوب ساخلاماق اوغروندا موباريزه آپاران درگی. 1914-جو ايل سئنتيابر آيي‌نین 16-دان 1916-جي ايلين اورتالارينا کيمي چاپ اولونموش سياسي تورک مجموعه‌سي.

فعّّاليتي

"ديريليک" درگیسی 1914-جو ايلين سئنتيابر آيي‌نین 16-دا مطبوعات فعاليتينه باشلاميشدير. بو درگی ميرزه بالا محمدزاده‌نین يازديغي کيمي، هم ده سياسي بير تورک مجموعه‌سي ايدي. 1914-جو ايلده 8، 1915-جي ايلده 9، 1916-جي ايلده ايسه 7 نؤمره‌سي چاپ اولونموشدور.

يازان : عباس ائلچین یکشنبه ۱۳۹۸/۰۱/۰۴ |

مصطفی چوقای (قازاخجا: Mustafa Şoqaý تورکجه:Mustafa Çokay )

(25 دئکابر 1890 — 27 دئکابر 1941) — قازاخايجتيماعي و سياسي خاديمي، پوبليسيست،تورکوستا‌نین بيرليگي اوغروندا موباريز.

قازاخيستا‌نین تا‌نینميش دؤولت و ايجتيماعي خاديمي. 1918-جي ايلين يانواريندا تورکوستان ويلايتي ("قوقاند ويلايتي") حؤکومتينه باشچيليق ائديب. 1918-جي ايلين 21 فئوراليندا بو حؤکومت بولشئويکلر طرفيندن داغيديلديقدان سونرا 1921-جي ايلده آوروپايا موهاجيرت ائديب. ايستانبولدا "يئني تورکوستان" ژورناليني نشر ائديب (1927-1931). "پروْمئتئي" تشکيلاتي‌نین عوضوو کيمي م.ا.رسول‌زاده‌نین موهاجيرتده بولشئويزمه قارشي بيرگه موجاديله ائتديگي سيلاحداشلاريندان اولوب.[۱]

يازان : عباس ائلچین جمعه ۱۳۹۸/۰۱/۰۲ |